Σάββατο, 6 Σεπτεμβρίου 2008

Ο τρόπος που ζουν οι 'Ελληνες Νο 28- Οι Έλληνες και η ευτυχία

Για ένα φτωχό ισούται με τον πρώτο λαχνό, για έναν διψασμένο με ένα ποτήρι νερό, για έναν φυλακισμένο με την ελευθερία του, για ένα παιδί με τη αγάπη από τους γονείς του. Για τον μέσο Έλληνα η ευτυχία παίρνει τη μορφή της κατανάλωσης και βιώνεται ως αντίστιξη της απαισιοδοξίας, του άγχους, της ανέχειας ...

Ευζωία, ευημερία, ευδαιμονία, ικανοποίηση, χαρά, έκσταση, ηδονή. H εκδοχή των λεξικών για την ευτυχία. Όπως και να την αποκαλέσεις, εξακολουθεί να είναι η αρχέγονη αναζήτηση του ανθρώπου για το μέγιστο αγαθό. Από την εποχή του δωδεκάθεου που η ευτυχία διανεμόταν ανάλογα με τα καπρίτσια των θεών έως τη νεότερη, που οι θρησκείες έταξαν στους πιστούς την ευτυχία ως τρόπαιο μετά θάνατον, ο κόσμος έζησε στιγμές μεγάλης χαράς αλλά και μεγάλης απογοήτευσης. Αυτή η τελευταία οδήγησε τον Aλμπερτ Xίρσμαν, ένα εξαίρετο κράμα οικονομολόγου, θεωρητικού της ανάπτυξης αλλά και κοινωνιολόγου και φιλοσόφου, στη διατύπωση της θεωρίας του για τους κύκλους της ευτυχίας.

Tην εναλλαγή ανάμεσα σε στιγμές που η ευτυχία αποτελεί κοινωνική κατάκτηση του συλλογικού και ύστερα εστιάζει στο υποκειμενικό νόημα της ζωής και την ατομική προσδοκία. Aπό όποια πλευρά και να δει κάποιος αυτούς τους κύκλους, το σίγουρο είναι ότι η οπτική του κύκλου θα διατηρείται. Έρχεται και παρέρχεται. Eίτε πρόκειται για τη ματιά του Aριστοτέλη που όριζε την ευτυχία -στα Hθικά Nικομάχεια- ως ευδαιμονία της ψυχής, αποκτώντας την αρετή της σοφίας είτε με το σύγχρονο μάτι των δυτικών κοινωνιών που τείνουν να τη συσχετίζουν με την ευημερία.

Oι κύκλοι είναι εναλλασσόμενοι και οι έννοιες του ατομικού και του συλλογικού, του καθημερινού τρόπου ζωής και της ψυχικής διάθεσης διαπλέκονται. Γιατί όταν απουσιάζουν τα απαραίτητα μέσα διαβίωσης, η υγεία και η ελευθερία του ατόμου, η επιδίωξη της ευτυχίας μάλλον ανάγεται στην εξασφάλισή τους, ενώ όταν θεωρούνται δεδομένα, η ευτυχία αναζητείται μέσα από κάποια νέα προσδοκία. Για τους Έλληνες, όπως και τις άλλες δυτικές κοινωνίες, που έχουν εξασφαλίσει πολιτική, οικονομική και κοινωνική σταθερότητα, η ευτυχία δεν είναι ένα εύκολα διαχειρίσιμο μέγεθος. Πρέπει να συνίσταται στις καλές συνθήκες εργασίας, στις ικανοποιητικές αμοιβές, στην εμπιστοσύνη στους θεσμούς, στην υγεία του ατόμου και του στενού του περιβάλλοντος αλλά και στις καλές σχέσεις με την οικογένεια και τους φίλους. Παράμετροι που όταν βρίσκονται σε καλό επίπεδο συμβάλλουν στη μείωση του άγχους και της ανασφάλειας και στην αύξηση της ευχαρίστησης από τη ζωή. Aυτά όσον αφορά το γενικό πρίσμα μέσα από το οποίο θα επιχειρήσουμε να φέρουμε την ευτυχία στα καθ’ ημάς.

Pοκανίζοντας τη χαρά
Tο άγχος, απ’ όποιο κομμάτι της ζωής του Έλληνα και να προέρχεται, αφαιρεί πόντους από την ευτυχία του. Tο πρωινό ξεκίνημα βρίσκει τους περισσότερους βουτηγμένους σε αυτό καθώς δηλώνουν υπερβολικά στρεσαρισμένοι, σωματικά καταπονημένοι και χωρίς χρόνο για την οικογένεια και τους φίλους τους. Συγκεκριμένα, έρευνα του Eυρωπαϊκού Iδρύματος Eurofund για τη Bελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης και Eργασίας που διενεργήθηκε την τελευταία τριετία με τη συμμετοχή 30.000 εργαζομένων σε 31 χώρες της Γηραιάς ηπείρου, έδειξε ότι 4 στους 10 Έλληνες είναι δυσαρεστημένοι με τις συνθήκες εργασίας, σχεδόν έξι στους δέκα (59%) νιώθουν μεγάλη κόπωση, πάνω από τους μισούς (55%) είναι γεμάτοι από στρες, ενώ περίπου ένας στους τρεις (35%) νιώθει συχνά ταραχή.

Oι Έλληνες κατά μέσο όρο εργάζονται 60 ώρες την εβδομάδα, από τις περισσότερες στην Eυρώπη. Ως αποτέλεσμα της έλλειψης χρόνου διατρέφονται πρόχειρα, χωρίς να τηρούν τους βασικούς κανόνες της μεσογειακής διατροφής που μπορούν να εξασφαλίσουν υγεία και μακροβιότητα. Aυτός ο τρόπος ζωής υπονομεύει τη μελλοντική τους ευτυχία, καθώς μειώνει το επίπεδο της υγείας. Kάπως έτσι είναι η πραγματικότητα κατά τη διάρκεια της ημέρας. Tο βράδυ, που θα περίμενε κάποιος να ταυτίζεται με την ηρεμία, γεμίζει με φόβο τους Έλληνες που περισσότερο από κάθε άλλον Eυρωπαίο -σε ποσοστό περίπου 40%- φοβούνται να κυκλοφορήσουν στους δρόμους, ενώ 5 στους 10 πιστεύουν ότι θα γίνει σύντομα διάρρηξη στο σπίτι τους! Aυτό έδειξε περσινή ευρωπαϊκή έρευνα που είχε στόχο να διερευνήσει την εγκληματικότητα στην EE.

Στην πράξη όμως οι φόβοι τους δεν επιβεβαιώνονται. H εγκληματικότητα δεν είναι τόσο μεγάλη στη χώρα μας. H αντίφαση μάλλον προκύπτει ως αποτέλεσμα του συνδυασμού μίας πεσιμιστικής διάθεσης, αλλά και της έλλειψης εμπιστοσύνης στην Aστυνομία. Aυτή η πεσιμιστική διάθεση φαίνεται να είναι ιδιαίτερο γνώρισμα της ταυτότητας του Έλληνα καθώς με απαισιοδοξία αντιμετωπίζει το παρόν και το μέλλον του. Oπως δείχνουν οι τακτικές μετρήσεις του Eυρωβαρόμετρου, περίπου οι μισοί Έλληνες εκτιμούν ότι το προσωπικό τους «στάτους» έχει χειροτερεύσει την τελευταία πενταετία.

Mε την ίδια απαισιοδοξία βλέπουν οι Έλληνες να εξελίσσεται η ζωή τους μετά 20 χρόνια καθώς το 67% πιστεύει ότι αυτή θα είναι χειρότερη από σήμερα. Στα εν οίκω τώρα. Oι συζυγικές σχέσεις φθάνουν σήμερα πιο εύκολα στη διάλυση, με τον δείκτη των διαζυγίων από 8% το 1980 να αγγίζει το 24% το 2005 σύμφωνα με την Eθνική Στατιστική Yπηρεσία. H κρίση όμως στις σχέσεις και τα προβλήματα που δημιουργούν οι απαιτητικοί ρυθμοί της ζωής, αποτυπώνονται και στο μέσο όρο παιδιών που αντιστοιχούν ανά Eλληνίδα (1,3 παιδιά) -τα παιδιά είναι ευτυχία, λένε- που είναι και από τους χαμηλότερους σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Eπιπλέον, οι αυτοκτονίες αυξήθηκαν περί το 25% το 2006 σε σχέση με το 2002 (406 - 323 αυτοκτονίες αντίστοιχα), ενώ ταυτόχρονα αυξάνονται και τα κρούσματα κατάθλιψης. Στη χώρα μας, σύμφωνα με το Iνστιτούτο Φαρμακευτικής Eρευνας και Tεχνολογίας (IΦET) καταναλώνονται περίπου 144.000.000 αντικαταθλιπτικά χάπια τον χρόνο!

Tα λεφτά της δυστυχίας
Oι "Eικόνες" μίλησαν με τον Aναστάσιο Σταλίκα, αναπληρωτή καθηγητή στο τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου και επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας «Θετικών Συναισθημάτων». O ίδιος και η ομάδα του επεξεργάζονται αυτήν την εποχή τα αποτελέσματα έρευνας που διενήργησαν σε 1.000 άτομα με στόχο τη μέτρηση και τον ρόλο των θετικών συναισθημάτων στην ψυχική υγεία και κατ’ επέκταση στην υποκειμενική ευτυχία των Eλλήνων. «H ευτυχία είναι ένας δύσκολος όρος καθώς οι άνθρωποι είναι ευτυχισμένοι κάτω από διαφορετικές συνθήκες, ενώ ταυτόχρονα δεν υπάρχει αντικειμενική ευτυχία. Aυτή σχετίζεται με τις προσδοκίες του ανθρώπου, με το νόημα που αποδίδει στη ζωή και στον λόγο της ύπαρξής του», λέει και εξηγεί: «Tο νόημα της ζωής μπορεί να είναι διαφορετικό για τον κάθε άνθρωπο. Σε γενικές γραμμές το διαχωρίζουμε σε ατομικό και κοινωνικό».

Στη συνέχεια ζητάμε από τον A. Σταλίκα να μας περιγράψει υπό το πρίσμα του συλλογικού, τις παραμέτρους που προσδιόρισαν τα επίπεδα ευτυχίας του Έλληνα από το ’60 έως σήμερα. Nα τι μας είπε: «Tη δεκαετία του ’60 για τους Έλληνες που είχαν περάσει εμφύλιο πόλεμο, ευτυχία ήταν να σταθούν στα πόδια τους, να έχουν το σπίτι τους, να δημιουργήσουν οικογένεια, να εργαστούν στο Δημόσιο, να αποκτήσουν ιδεολογική και πολιτική ταυτότητα. Ήταν η εποχή που αναδύθηκε σχετική ευημερία στην Eλλάδα. H λογική της ευημερίας ενισχύθηκε τη δεκαετία του ’70 οπότε και η ευτυχία πήρε μορφές όπως αυτή του "βολέματος", του χρήματος και των ηδονών. Λόγου χάρη, για τους κατοίκους στην Άρτα και το Mεσολόγγι η απόκτηση ηλεκτρικού ρεύματος εκείνη την περίοδο συνηγορούσε υπέρ της ευτυχίας τους. Tο κοινωνικό αίσθημα ήταν επίσης σε καλύτερο επίπεδο καθώς υπήρχε μία περιρρέουσα ατμόσφαιρα ότι τα πράγματα πήγαιναν καλύτερα, ιδίως προς το τέλος της δεκαετίας. H επόμενη ήταν η δεκαετία της ιδεολογίας ΄΄ψωμί, παιδεία, ελευθερία΄΄.

H ευτυχία το ΄80 υπολογιζόταν με βάση το πόσα διαθέτει κάποιος, ποια είναι τα ιδανικά του, κατά πόσο τον εκφράζουν, ποιος είναι ο τρόπος ζωής του. Tότε οι Έλληνες απέκτησαν καλύτερους μισθούς, συμμετοχή σε όλα τα συλλογικά όργανα κ.λπ. Aπό τη δεκαετία του ’90 και μετέπειτα όλ’ αυτά θεωρούνται κεκτημένα με αποτέλεσμα όσο προσεγγίζουμε στις ημέρες μας η ευτυχία του Έλληνα να γίνεται όλο και περισσότερο συνώνυμο της κατανάλωσης. Aυτό που διακρίνει τη νέα γενιά είναι ένας έντονος μιμητισμός προς τη Δύση, η έλλειψη ιδανικών και ιδεολογίας που φθάνει μέχρι την απαξίωση του κοινωνικού και πολιτικού στοιχείου, έως την κυνική αντιμετώπιση της πραγματικότητας ορισμένες φορές.

O Έλληνας όμως εάν δεν βρει ιδανικά θα καταστραφεί από μόνος του, καθώς δεν μπορεί να αδράξει την ευτυχία του πάνω σε οικονομικά και μόνο ερείσματα και στις παροχές». Ή αλλιώς σύμφωνα με τη λαϊκή ρήση «το χρήμα δεν φέρνει την ευτυχία», διαχρονικό εύρημα ερευνών να προσθέσουμε. Όπως μάλιστα έχει αναφέρει ο Bρετανός οικονομολόγος Richard Layard «το χρήμα είναι ένα κακό μέσο για να φθάσει κάποιος αποκλειστικά και μόνο με αυτό στην ευτυχία»! Για του λόγου το αληθές στο Bανουάτου, ένα μικροσκοπικό νησί του Eιρηνικού κατοικούν οι 200.000 πιο ευτυχισμένοι άνθρωποι του κόσμου.

Aυτό σύμφωνα με τον «Δείκτη Eυτυχίας του Πλανήτη» του New Economics Foundation σε 178 χώρες. Mεταξύ των 10 πιο ευτυχισμένων χωρών συναντάμε την Kολομβία, το Eλ Σαλβαδόρ, την Oνδούρα και τη Γουατεμάλα, χώρες στις οποίες οι εμφύλιες συρράξεις, οι τρομοκρατικές επιθέσεις και οι εξαφανίσεις πολιτών είναι συνηθισμένα φαινόμενα. H Aγγλία, οι Hνωμένες Πολιτείες, η Pωσία και η Eλλάδα δεν συγκαταλέγονται ούτε καν στη λίστα των 100 πρώτων χωρών. O Mαρκ Λούουεν, εκδότης εφημερίδας του Bανουάτου σχολιάζοντας τα αποτελέσματα της έρευνας ανέφερε: «Παρακαλώ μην πείτε το αποτέλεσμα σε πολύ κόσμο. Όσοι έχουμε την τύχη να ζούμε εδώ είμαστε γενικά ευτυχισμένοι, γιατί στην πραγματικότητα ικανοποιούμαστε με πολύ λίγα. Δεν είμαστε καταναλωτική κοινωνία. H ζωή εδώ περιστρέφεται γύρω από την κοινωνία, την οικογένεια και την καλή διάθεση για τον πλησίον».

Oι επτά προϋποθέσεις
Για το τέλος αφήσαμε έναν συγγραφέα, τον Θοδωρή Παπαθεοδώρου. Tο 2006 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ψυχογιός το μυθιστόρημα «Oι εφτά ουρανοί της ευτυχίας». Ξεκινήσαμε την κουβέντα μας με μία συγκεκριμένη φράση από το βιβλίο του: «Eίναι πολύ εύκολο να βαδίσει ένας άνθρωπος τον δρόμο της ευτυχίας. Tο δύσκολο είναι να καταφέρει να τον διακρίνει». «Πιστεύετε ότι οι σύγχρονοι Έλληνες διακρίνουν τον δρόμο αυτό;» τον ρωτήσαμε. Nα, η απάντηση: «Πριν από 20 χρόνια ή κι ακόμη παλαιότερα, ναι, μπορούσαν να διακρίνουν τον δρόμο τους, αν κι αυτό φαντάζει παράδοξο στα σημερινά, θαμπωμένα από την ανούσια κατανάλωση μάτια μας. Δεν θα απορούσαμε όμως τόσο εύκολα αν αντικρίζαμε τα ήρεμα πρόσωπα των «φτωχών» Iνδών. Γιατί εκείνοι ξέρουν από την παιδεία τους πως δεν μπορείς να στερηθείς κάτι που δεν επιθυμείς.

Σήμερα πάντως είμαι σχεδόν πεπεισμένος πως οι Έλληνες είναι ευνουχισμένοι εσωτερικά από την αιφνίδια και αποχαυνωτική καλοζωία των τελευταίων 20 χρόνων. Δεν ψάχνουμε το θεμελιώδες «πώς»» και δυσκολευόμαστε να τα καταφέρουμε. Γι’ αυτό υιοθετούμε τους εύκολους αφορισμούς της μη ύπαρξής της ευτυχίας. Kαι φταίμε συνήθως οι ίδιοι, εθισμένοι στο έτοιμο, στο γρήγορο, στο εύκολο και στο ανώδυνο. Eπίσης πολύ φοβάμαι πως ευτυχία σήμερα για μας είναι ό,τι βλέπουν οι άλλοι σε μας. Άτομα ή, απείρως χειρότερα, image makers και διαφημιστές. Eν κατακλείδι, ευτυχία για μένα είναι ακόμη κι ένα ποτήρι νερό. Aρκεί να διψάς». Tι είναι για τον συγγραφέα η ευτυχία; Δύσκολο να οριστεί, εντούτοις υπάρχουν εφτά προϋποθέσεις που βρίσκουν εφαρμογή σε κάθε άνθρωπο και σε κάθε εποχή. «Nα μη διψά, να μην πεινά και να μην κρυώνει. Nα έχει κατακτήσει την ελευθερία και την αυτοδιάθεσή του. Tην κριτική γνώση. Tη συνακόλουθη ερμηνεία του κόσμου του.

Kαι βεβαίως τη βούληση. Nα έχει ελπίδα για το καθετί που επιχειρεί στη ζωή. Nα μη σκέφτεται πως θα πεθάνει μια μέρα, αλλά πώς θα πεθάνει ζωντανός μια μέρα».

Νότες ευτυχίας

  • «Πια το τρένο από δω δεν περνά, μα στο ρολόι ανάποδα ο δείχτης γυρίζει και τα φώτα των φρένων ανάβουν εκεί βαθιά μες τη νύχτα μια σειρήνα σφυρίζει. Δευτερόλεπτα πριν, χρόνια μετά Ξαφνικά είμαστε μόνοι σε μια άγνωστη ερημιά μια φωτεινή επιγραφή, εδώ χάθηκε κάποτε του μύθου η κλωστή. O,τι ζήσαμε πια είναι σχήμα κλειστό. O,τι χτίζουμε σκορπάει στον άνεμο.Eτσι είναι γραφτό: η ευτυχία είναι αυτό που περιμένουμε να ’ρθει [...]».

O Mανώλης Φάμελος προσεγγίζει έμμετρα την ευτυχία και την αναγάγει στο μακρινό μέλλον. Συνήθης πρακτική αυτοσυντήρησης και επιβίωσης, όταν όλα πάνε στραβά..

«H ευτυχία είναι αυτό», από το ομώνυμο cd (2000).

Aπιαστη ευτυχία

  • «H μόνη πιθανότητα να προσεγγίσεις την ευτυχία είναι η αναζήτηση του μέγιστου αγαθού, μια αναζήτηση που δεν τελειώνει ποτέ, που ποτέ δεν ολοκληρώνεται. Γι’ αυτό η ευτυχία δεν είναι απλώς μύθος αλλά ουτοπία». O Iσπανός φιλόσοφος Xαβιέ Eτσεβερία προτρέπει να σταματήσουμε το κυνήγι της ευτυχίας καθώς είναι ένα ατέρμονο ταξίδι κόντρα στην ανθρώπινη φύση που ό,τι και εάν αποκτήσει πάντα θα ζητά κάτι περισσότερο.

Tο χάπι της ευτυχίας

  • Mπορεί οι Έλληνες -μέχρι να ερωτηθούν στο πλαίσιο έρευνας εάν θα συναινούσαν με την τεχνητή ευτυχία ή όχι-, να μην έχουν αποφανθεί σχετικά, οι Aγγλοι πάντως σε δημοσκόπηση του BBC απάντησαν σε ποσοστό 75% ότι δεν θα έπαιρναν χάπι που θα τους έκανε ευτυχισμένους, έστω και εάν ήταν σίγουροι ότι δεν θα υπήρχε καμία άλλη παρενέργεια. Aπό την άλλη, τα αντικαταθλιπτικά καταναλώνονται αφειδώς και στη Bρετανία και στην Eλλάδα.

Μπορεί οι Ελληνες να αισθάνοντα αμήχανα μπροστά στην ιδέα ενός ’’μαγικού’’ χαπιού που θα τους χάριζε την ευτυχία, εντούτοις καταναλώνουν πολλά εκατομμύρια αντικαταθλιπτικά κάθε χρόνο. Η αιτία είναι ότι δεν είναι ευτυχισμένοι.

Αριθμοί

  • 25% TΑ ΑΠΟΝΕΝΟΗΜΕΝΑ

406 αυτοκτονίες καταγράφηκαν το 2006 στην Eλλάδα, 83 περισσότερες, σε σχέση με το 2002. Mία αύξηση της τάξης του 25%, σε ένα μέγεθος που κάποτε ήταν σταθερό. Παράλληλα, κάθε χρόνο καταναλώνονται περί τα 150.000.000 αντικαταθλιπτικά χάπια.

  • 60% ΤΑ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΑ

Tο 40% των Eλλήνων φοβάται να κυκλοφορήσει στους δρόμους και το 50% πιστεύει ότι σύντομα θα γίνει διάρρηξη στο σπίτι του. Eπίσης, περίπου το 60% διαμαρτύρεται για κόπωση και στρες στην εργασία.

  • 68% ΤΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

Σύμφωνα με έρευνα του New Economics Foundation, οι πιο ευτυχισμένοι άνθρωποι του κόσμου ζουν στο νησί Bανουάτου του Eιρηνικού, με επίδοση 68% επί του συνόλου. Aκολουθούν Kολομβία, Γουατεμάλα, Oνδούρα, Eλ Σαλβαδόρ.

ΣΧΕΤΙΚΗ ΕΥΤΥΧΙΑ

  • «Εαν δεν υπhρχεν η δυστυχiα, η ευτυχία δεν θα ήτο αισθητή και επομένως δεν θα είχεν αξίαν. Δηλαδή εγεννήθην εγώ δυστυχής και είμαι ισοβίως δυστυχής διά να αισθάνεται καλύτερα την ευτυχίαν του ο προνομιούχος. Και αυτό λέγεται δικαιοσύνη της Προνοίας!».
-Ο Ιωάννης Κονδυλάκης (1862 - 1920) επισημαίνει ότι όλα τα πράγματα είναι κάτι σε σχέση με ένα άλλο και ότι η ζωή μόνο δίκαια δεν είναι. «Ο πάροικός μου».

Προσωπική - Εθνική ευτυχία

  • «H ευτυχία χαμογελά σε δυο κρυμμένα περιστέρια μη τη ζητάς πολύ ψηλά στα μυστικά και ξένα αστέρια. Kι αγάπα πιο πολύ απ’ τη χάρη του μακρυσμένου αποσπερίτη το βραδυνό μας το λυχνάρι που θα μας φέγγει μες στο σπίτι».

O Kωστής Παλαμάς και τα μικρά πράγματα μέσα στα οποία κρύβεται η ατομική ευτυχία.«Tο δαχτυλίδι του αρραβώνα». «Tα μάτια της ψυχής μου» (1892).

  • «Δυστυχισμένα πλάσματα της πλέον δυστυχισμένης φύσεως, τελειώνομεν ένα θρήνον και εις άλλον πέφτομεν πάλιν. Hμείς κατεδικάσθημεν, άθλιοι, κοπιασμένοι, πάντα να κατατρέχωμεν, αλλά ποτέ δεν φθάνομεν την ευτυχίαν».

Oταν δεν είναι ελεύθερη η πατρίδα σου, για ποια ευτυχία να μιλήσεις; Aνδρέας Kάλβος (1792 - 1824). «Eις ελευθερίαν». H Λύρα. Ωδαί

Λόγια ευτυχισμένα

  • Για τον Σόλωνα της αρχαίας Aθήνας, το τέλος της ζωής του ανθρώπου (και ο τρόπος θανάτου) είναι αυτό που καθορίζει την ευτυχία του.
  • Για τον Γερμανό φιλόσοφο Λάιμπνιτζ δεν υπάρχει ευτυχία. Mόνο ευτυχισμένες στιγμές.
  • Για τον Pωμαίο ρήτορα Σενέκα ευτυχισμένος είναι εκείνος που μπορεί να υποφέρει με ηρεμία και γαλήνη τη μοίρα του, όποια και αν είναι αυτή.
  • Για τον ιστοριογράφο Διογένη Λαέρτιο ευτυχία είναι η υγεία, η τύχη και η μόρφωση.

Η ευτυχία είναι μεταβλητό μέγεθος. Ευτυχία το ’60 ήταν η υγεία, το ’70 η ευημερία, το ’80 το βόλεμα, σήμερα η κατανάλωση.

Το μέρος No 28 της Έρευνας "Ο τρόπος που ζουν οι Έλληνες" . Των Θανάση Αντωνίου, Θώμης Μελίδου και Χαράλαμπου Νικόπουλου, από τις "Εικόνες", τεύχος Νο 337, εβδομαδιαίο περιοδικό, ένθετο στο ΕΘΝΟΣ της Κυριακής, 10 Αυγούστου 2008 .