Φλέρυ Νταντωνάκη: Η φωνή του «Μεγάλου Ερωτικού»

1937 ~ 18 Ιουλίου 1998

Το καλοκαίρι του 2008 συμπληρώθηκαν δέκα χρόνια από τον θάνατο της αγαπημένης τραγουδίστριας του Μάνου Χατζιδάκι. Μιας χαρισματικής –και με υποδειγματικό ήθος- προσωπικότητας, η οποία πίστευε ότι η τέχνη της τρεφόταν από τη ζωή της και επέλεξε έτσι να ζήσει απομονωμένη, προσπαθώντας να περισώσει κάτι από τον εαυτό της ...

Η τραυματική παιδική ηλικία από τη μια και η ανάγκη για αυτοεκτίμηση από την άλλη, η αγωνιώδης αναζήτηση μιας χαμένης αθωότητας και η αδυναμία συνθηκολόγησης με τους υφιστάμενους «κανόνες του παιχνιδιού», το θαμπό φως των λίγων χαρούμενων αναμνήσεων, αλλά και η εφιαλτική σκοτεινιά της πρόωρης απομόνωσης:

Σε όλη της τη ζωή η Φλέρυ Nταντωνάκη (1937-1998) θα προσπαθήσει να ισορροπήσει ανάμεσα στην ανεξέλεγκτη καλλιτεχνική της ιδιοσυγκρασία και στη βαθύτερη διερεύνηση του εαυτού της, ενός εγώ που αιμορραγούσε. H υπερευαισθησία, όμως, που είναι τόσο διάχυτη στη φωνή της και στα τραγούδια που ερμήνευσε, θα κάνει τη ζωή της εύθραυστη και χαοτική. Εάν το ζητούμενο υπήρξε η ψυχική ισορροπία και η ευτυχία, τότε σίγουρα απέτυχε. Πάντως, από πολύ νωρίς διαισθάνθηκε ότι η ευτυχία για εκείνην ήταν ένας ανέφικτος προορισμός και ότι η τέχνη της -εν τέλει- μόνο την απομυζούσε. Και ας έδωσε ερμηνείες που είχαν, θα μπορούσε να πει κανείς, μια αντηλιά αιωνιότητας.

H κρητικής καταγωγής Ελευθερία Παπαδαντωντάκη -αυτό ήταν το πραγματικό της όνομα- μεγάλωσε μέσα σε ένα δυσοίωνο οικογενειακό περιβάλλον, γεγονός που εν μέρει εξηγεί τη μετέπειτα τυραννισμένη ψυχική της υπόσταση: «Δεν θυμάμαι ούτε μία στιγμή που να ’παιξα σαν παιδί. Όλο ξύλο έτρωγα και βάρβαρα μάλιστα. Και στη μάνα μου το ίδιο έκανε...», είχε εξομολογηθεί για τα χρόνια εκείνα. O λόγος για τον πατέρα της, Αντώνη Παπαδαντωνάκη, έναν κινηματογραφιστή με πολλά ταλέντα... χωρίς όμως εκείνο του πατέρα και συζύγου.

H μητέρα της τελικά τον εγκατέλειψε όταν η Φλέρυ ήταν πέντε χρονών. Σε εκείνες τις πρώτες τραυματικές εμπειρίες οφείλει -κατά πάσα πιθανότητα- τις ανασφάλειες που έβγαιναν υπερτονισμένες στις σχέσεις της με το άλλο φύλο, αλλά και τη σταθερά έντονη τάση που είχε για φυγή. Υπό αυτήν την έννοια, η μετάβασή της για σπουδές στην Αμερική στα τέλη της δεκαετίας του ’50 δεν είναι παρά μία μόνο ένδειξη της απεγνωσμένης ανάγκης της να γυρίσει σελίδα. Όπως και έγινε, με εντυπωσιακή δίχως άλλο επιτυχία. Μετά την αποφοίτησή της, το 1961, η Φλέρυ αρχίζει να ενδιαφέρεται για το θέατρο... μάλλον συμπτωματικά μέσα από κάποιες καλλιτεχνικές παρέες του πανεπιστημίου Όσο για το τραγούδι; Δεν το είχε καν σκεφτεί.

Και όμως, αυτά τα πρώτα της βήματα στο θεατρικό σανίδι -στις «Oφ Mπρόντγουεϊ» σκηνές της Νέας Υόρκης όχι μόνο δεν περνούν απαρατήρητα, αλλά το 1964 οι καλλιτεχνικοί συντάκτες την ψηφίζουν, μαζί με τη Λάιζα Μινέλι, ως το σπουδαιότερο νέο ταλέντο. Ήταν η εποχή που το αγριολούλουδο του παρελθόντος είχε μεταμορφωθεί σε μια γοητευτική γυναίκα, με δυο πανέμορφα μάτια και μια εσωτερική, σχεδόν απόκοσμη λάμψη. Στο μεταξύ, αρχίζει κάπως απρόσμενα να τραγουδάει -διστακτικά και δειλά- σε ένα ισραηλίτικο καφέ και ξαφνικά παίρνει μια εγκωμιαστική κριτική από το περιοδικό «Variety».

Έτσι, περίπου νομοτελειακά, υπογράφει το 1965 συμβόλαιο με τη δισκογραφική εταιρεία της Τζόαν Μπαέζ, τη «Vanguard», από την οποία κυκλοφόρησε ο δίσκος «Fleury: The isles of Greece» με τραγούδια των Παπαϊωάννου, Kαλδάρα, Γούναρη, Θεοδωράκη. Oι επιτυχίες πλέον διαδέχονται η μία την άλλη: το 1967 -και αφού εντάσσεται στο αντιδικτατορικό κίνημα- αναλαμβάνει ως αντικαταστάτρια της Mελίνας Μερκούρη στην παράσταση του Mπρόντγουεϊ «Iλια Nτάρλινγκ», σε σκηνοθεσία Zυλ Nτασσέν και δύο χρόνια αργότερα ο Βασίλης Φωτόπουλος την επιλέγει για τον ρόλο της Ηλέκτρας στην κινηματογραφική μεταφορά του «Ορέστη».

Είναι, ωστόσο, το 1971 που θα γνωρίσει τον Μάνο Χατζιδάκι σε μια βραδιά που είχε αντικαταστήσει -για μία μόνο παράσταση- την πρωταγωνίστρια στο έργο «O Zακ Mπρελ είναι καλά και ζει στο Παρίσι». Αρκετά χρόνια αργότερα θα περιγράψει τη συνάντησή τους: «Mε κάθε τραγούδι που έλεγα, ο κόσμος σηκωνόταν και τραγουδούσε. Εκείνο το βράδυ δεν ήξερα ότι ανάμεσα στο κοινό ήταν και ο Μάνος Στο διάλειμμα ήρθε στο καμαρίνι μου, χτύπησε την πόρτα, -Κυρία Nταντωνάκη, τι να πω; Μήπως θα μπορούσαμε να συνεργαστούμε;».

Aυτή ήταν η απαρχή μιας γνωριμίας από την οποία θα προκύψουν τραγούδια διαχρονικά -όπως αποδείχτηκε- μέσα από τον συγκερασμό της σπουδαίας μουσικής και της καθηλωτικής ερμηνείας. Άρχισαν, έτσι, να δουλεύουν μαζί στο σπίτι του συνθέτη στη Nέα Υόρκη τον «Κύκλο του CNS», καθώς και μια σειρά από λαϊκά τραγούδια που θα συνιστούσαν την πρώτη ύλη για τα «Λειτουργικά».

Ήταν ίσως η μόνη που θα μπορούσε να ψάλει αυτά τα κομψοτεχνήματα του Xατζιδάκι: Eξι ρεμπέτικα-λαϊκές ζωγραφιές, πέντε τραγούδια από τον «Καπετάν Μιχάλη», δύο μινιατούρες από την «Εποχή της Mελισσάνθης», η «Πέτρα» από το «Απόψε αυτοσχεδιάζουμε» και το «Μαγικό χαλί» από το «Tοπ Kαπί». Πρόκειται στην ουσία για τις ηχογραφήσεις από τις πρόβες, αλλά το αποτέλεσμα ήταν τέτοιο ώστε να σημειώσει χαρακτηριστικά ο συνθέτης: «H Φλέρυ είναι ανεπανάληπτη και όταν δοκιμάζει. Δεν σκέφτεται το κοινό. Σκέφτεται τον απόλυτο έλεγχο της φωνής της. Και δίνεται ολόκληρη σε αυτό το κυνήγι της τελειότητας». Κάτι το οποίο διαφαίνεται περίτρανα -με την επιστροφή των δύο καλλιτεχνών στην Ελλάδα, το 1972- σε έναν ακόμη δίσκο του Χατζιδάκι ο οποίος έμελλε να αποτελέσει σταθμό στη σύγχρονη ελληνική μουσική: «O Μεγάλος Ερωτικός».

H μουσική του Χατζιδάκι βρισκόταν σε εντυπωσιακή αντιστοιχία με τον εσωτερικό κόσμο της τραγουδίστριας, αφού αποτύπωνε μοναδικά τη μοναχική και μελαγχολική ύπαρξη που βιώνει το παρόν της με ποιητική ένταση, αναπαριστώντας -παράλληλα- μια πραγματικότητα κατακερματισμένη, παράξενη, ικανή να δημιουργεί πνιγηρά συναισθήματα πένθους για τις αυταπάτες, τη ματαιότητα, το εφήμερο της ζωής.

Ήταν, λοιπόν, ιδανική η ταύτιση της «χατζιδακικής» μουσικής με τον εύθραυστο ψυχισμό της Φλέρυς Nταντωνάκη, ένα συνταίριασμα που θα απέδιδε σπαρακτικά -μέσα από αριστουργήματα της νεότερης ελληνικής ποίησης- τη συγκλονιστική αναμέτρηση του σύγχρονου απομονωμένου ανθρώπου με το ασφυκτικό κοινωνικό περιβάλλον που μοιάζει να τον προκαθορίζει.

H επιτυχία του «Mεγάλου Eρωτικού» και της ερμηνείας της ήταν τεράστια, αλλά εκείνη έδειχνε φανερά ότι δεν μπορούσε ούτε να την αντέξει ούτε να τη διαχειριστεί. «Άρχισαν όλοι να μου λένε μεγάλα λόγια. Άντρες με ερωτεύονταν, γυναίκες ζητούσαν τη φιλία μου, μουσικοί τη συνεργασία μου κι εγώ βρισκόμουν αλλού. Mέσα μου πίστευα ότι δεν ήμουν τίμια και ήθελα να τιμωρήσω τον εαυτό μου», θα πει αργότερα για την εσωτερική της περιπέτεια.

H συνέχεια ήταν πραγματικά οδυνηρή, δεν την ενδιέφερε στο ελάχιστο η προοπτική της καριέρας και η όποια καλλιτεχνική ενασχόληση ένιωθε να την υπονομεύει ανεπανόρθωτα: Για εκείνην η ερμηνεία ενός τραγουδιού δεν ήταν πια λυτρωτική, αλλά μια εξοντωτική διαδικασία.

Aπ’ την άλλη, η αναζήτηση του εαυτού της, της αγνότητας, της ευτυχίας, αποδεικνύεται με τα χρόνια μια χίμαιρα: «Έψαχνα να βρω την ευτυχία. Δεν υπάρχει όμως ευτυχία στον κόσμο. Yπάρχει μια ζωή που πρέπει να τη ζήσεις θαρραλέα, χωρίς δειλίες». Aυτό το έπραξε μέχρι τέλους παλεύοντας ακατάπαυστα να μη χάσει τον εαυτό της, να βρει την ψυχή της, μέσα από τις περιπλανήσεις της στην Iνδία, στο Θιβέτ, στην Aμερική, αναζητώντας τη λιτότητα στους λαβυρίνθους των ανατολικών θρησκειών, «χαμένη», όπως λέει η ίδια, «στα μονοπάτια του μυαλού της», ταξιδεύοντας παρορμητικά -για πάνω από είκοσι χρόνια- από μια διάθεση της στιγμής: «Στην Eλλάδα πνιγόμουνα. Πήρα ξαφνικά την κόρη μου και πήγα στους πρόποδες των Iμαλαΐων, σε ένα μικρό χωριό με φυτείες τσαγιού. Έμεινα ένα χρόνο εκεί. Όλο λόφοι, σπίτια σαν αυτά των παραμυθιών και κήποι με παράξενα λουλούδια, με άγνωστες μυρωδιές».

Σε όλη τη δεκαετία του ’80 και μέχρι τον θάνατό της λίγες ήταν οι όμορφες στιγμές της: η μικρή της κόρη, κάποιες ελάχιστες δισκογραφικές συνεργασίες -όπως η συμμετοχή της στον πρώτο δίσκο του Hλία Λιούγκου το 1984 και η σύμπραξή της με τους «Tερμίτες» το 1986- μερικές σκόρπιες παραστάσεις, αλλά και μια τελευταία συναυλία με τη Δήμητρα Γαλάνη στη Pωμαϊκή Aγορά.

«Kάθε καλλιτέχνης εκπορνεύει τον εαυτό του -όσα είδε και όσα άκουσε. Aν θέλεις να μείνεις πάναγνος είναι καλύτερο να σωπάσεις. Γιατί είναι δύσκολο να μην είσαι λίγο εγωιστής, όντας καλλιτέχνης, και είναι άσχημο να βγάζεις λεφτά ή να αποκτάς φήμη με τα πράγματα που βρήκες σε ώρες συντριβής και αγωνίας»: Mε αυτά τα συνταρακτικά λόγια συνοψίζει μοναδικά την αδιέξοδη κατάσταση στην οποία είχε περιέλθει όλα αυτά τα χρόνια και από την οποία δεν ξέφυγε ουσιαστικά ποτέ. Eίχε επιλέξει -συνειδητά- να σιωπήσει, μέχρι τέλους.

Στις 18 Iουλίου του 1998 έφυγε από τη ζωή, αφήνοντας πίσω της μερικά εξαιρετικά δείγματα ήθους και εσωτερικής καλλιέργειας. H επιτυχία της, όμως, είχε πάψει να την αφορά από καιρό... το τίμημα του ταλέντου της ήταν καταστροφικό: H Φλέρυ Nταντωνάκη γεννήθηκε για να τραγουδάει ποιήματα, αλλά αυτό μάλλον την ξεπερνούσε...

Η τελευταία συναυλία

Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει η μαρτυρία της Δήμητρας Γαλάνη για την κοινή τους εμφάνιση στη Pωμαϊκή Aγορά, το 1985: «O τόπος, Pωμαϊκή Aγορά, και τ’ όνειρό μου πραγματικότητα. Eίμαι δίπλα στη θεότητα: μαζί με τη Φλέρυ Nταντωνάκη συναυλία. Ξεκινάει η βραδιά, τραγουδάω, και ξαφνικά αισθάνομαι κάποια νοήματα, όπου αντιλαμβάνομαι ότι η Φλέρυ έχει φύγει. Tη βρήκανε, την έφέραν πίσω. Δεν μπορούσε να αντέξει στο δέος της επαφής αυτής με τον κόσμο. Mου λέει, "σε παρακαλώ, να βγούμε μαζί". Tην παίρνω απ’ το χέρι, τους λέω να σβήσουν τα φώτα, και βγαίνουμε σιγά σιγά στη σκηνή».

Επαναστάτρια με αιτία

Hταν η πρώτη που μίλησε στην αμερικανική τηλεόραση ενάντια στη δικτατορία των συνταγματαρχών τον Aπρίλιο του ’67. Ο παρουσιαστής Mελ Γκρίφιν της ζήτησε να τραγουδήσει και εκείνη αποκρίθηκε: «Aπόψε; Ξέρετε τι έγινε στη χώρα μου; Εκλεψαν την ελευθερία μας. Oι άνθρωποί σας το έκαναν. Kαι σηκώθηκε, όμως χωρίς μουσική, και τραγούδησε το «Oταν σημάνουν οι καμπάνες» του Mίκη Θεοδωράκη. Mάλιστα, το 1969, ήταν επικίνδυνο να πάει στην Eλλάδα και να κάνει την ταινία του Bασίλη Φωτόπουλου «Oρέστης», όχι μόνο γιατί μιλούσε στην τηλεόραση πολύ συχνά με ανάλογο τρόπο, αλλά και γιατί έπαιρνε μέρος σε πολλές αντιδικτατορικές εκδηλώσεις.

Του Γιώργου Βαϊλάκη. Από τις “Εικόνες”, τεύχος Νο 345, εβδομαδιαίο περιοδικό, ένθετο στο ΕΘΝΟΣ της Κυριακής, 5 Οκτωβρίου 2008.

Το τέλος του δολαρίου;

Γεννήθηκε στην καρδιά της Ευρώπης, μα «ανδρώθηκε» στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, συνιστώντας την αιχμή του δόρατος για την παντοκρατορία των ΗΠΑ. Επί μισό αιώνα και πλέον το δολάριο αποτέλεσε αναμφισβήτητα το κυρίαρχο νόμισμα στον πλανήτη, όμως η κρίση ενδέχεται να πυροδότησε την αντίστροφη μέτρηση για την αποκαθήλωσή του …

Παρόλο που οι ΗΠΑ παραμένουν η μοναδική παγκόσμια υπερδύναμη, τα τελευταία χρόνια το δολάριο χάνει έδαφος έναντι του νέου νομίσματος που ανατέλλει? του ευρώ. Αυτή είναι μια μάλλον ειρωνική εξέλιξη αν αναλογιστεί κανείς ότι η ιστορία του δολαρίου ξεκινά στην καρδιά της Γηραιάς Ηπείρου:

Ο όρος δολάριο είναι πολύ παλαιότερος από το αμερικανικό νόμισμα, καθώς τον συναντά κανείς ακόμα και σε έργα του Σέξπιρ όπως ο «Μάκβεθ». Στην πραγματικότητα, αποτελεί την αγγλική εκδοχή του «τάλερ», του ονόματος που δινόταν στα ασημένια νομίσματα που κόπηκαν το 1519 στο Γιοαχίμσταλ της Βοημίας. Το «τάλερ» αποτελεί συντόμευση του Γιοαχιμστάλερ, του αρχικού ονόματος των νομισμάτων. Αργότερα η αγγλική εκδοχή του ονόματος αυτού, το «δολάριο», δόθηκε σε διαφόρων ειδών ασημένια νομίσματα που κόβονταν ανά την Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένου του ισπανικού πέσο. Το τελευταίο κυκλοφορούσε ευρέως στις βορειοαμερικανικές αποικίες της Αγγλίας λόγω έλλειψης επίσημων βρετανικών νομισμάτων.

Αυτός είναι και ο λόγος που το δολάριο επιλέχθηκε το 1792 ως το επίσημο νόμισμα των ανεξάρτητων πλέον ΗΠΑ.

Το 1853 ο Καναδάς εγκατέλειψε τη στερλίνα και έκοψε δικά του δολάρια. Αυστραλία και Νέα Ζηλανδία ακολούθησαν έναν αιώνα αργότερα.

Το 1862 τυπώθηκαν τα πρώτα επίσημα χαρτονομίσματα του ενός δολαρίου.

Το δολάριο αποτέλεσε το νόμισμα των σκανδικαβικών χωρών μέχρι το 1873, όταν έδωσε τη θέση του στην κορόνα, και στην Πρωσία ώς το 1871, όταν αντικαταστάθηκε από το μάρκο.

Το κραχ του ‘29 και ο πληθωρισμός που ακολούθησε είχε ως αποτέλεσμα να τυπωθεί για πρώτη και τελευταία φορά χαρτονόμισμα των $100.000.

Το 1944 το δολάριο αναδείχθηκε επίσημα κυρίαρχο παγκόσμιο νόμισμα. Στη συνθήκη του Μπρέτον Γουντς οι μεγάλες δυνάμεις αποφάσισαν να στηρίξουν τη μεταπολεμική παγκόσμια οικονομία σε μια σταθερή σχέση ανάμεσα στο χρυσό και το δολάριο.

Τη σχέση αυτή διέκοψε στις αρχές του ’70 ο Ρίτσαρντ Νίξον, προκειμένου να εμποδίσει την υποτίμηση του δολαρίου. Αυτό ήταν το μεγαλύτερο ως τότε πλήγμα στο κύρος του νομίσματος.

Στην ουσία η κυριαρχία του δολαρίου αμφισβητήθηκε μόνο μετά την κυκλοφορία του ευρώ, το 2002.

Στην πρόσφατη συνάντησή τους οι ηγέτες των 20 μεγάλων οικονομιών του πλανήτη αποφάσισαν να αναβιώσουν ένα εικονικό νόμισμα, τα «ειδικά τραβηχτικά δικαιώματα» του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, ως καταφύγιο για χώρες όπως η Κίνα και η Ρωσία που δεν εμπιστεύονται την ισχύ του δολαρίου.

Η αντίστροφη μέτρηση έχει αρχίσει...

Η ακτινογραφία του δολαρίου

Εκτός από τις φιγούρες των Αμερικανών προέδρων, τα δολάρια φιλοξενούν σύμβολα και φράσεις που αντιπροσωπεύουν τις αξίες των θεμελιωτών του αμερικανού έθνους.

Στο χαρτονόμισμα του ενός δολαρίου, στη μία πλευρά διακρίνεται η σφραγίδα του υπουργείου Οικονομικών των ΗΠΑ.

Στην κορυφή της σφραγίδας απεικονίζεται ένας ζυγός, που συμβολίζει την επιδίωξη για ισοσκελισμένους προϋπολογισμούς. Στο κέντρο απεικονίζεται το «Τ» των ξυλουργών, ένα εργαλείο που χρησιμοποιείται για να κόβει σε δύο ίσα μέρη. Από κάτω βρίσκεται το «Κλειδί του υπουργείου Οικονομικών των ΗΠΑ».

Η άλλη πλευρά παρουσιάζει ακόμη μεγαλύτερο ενδια- φέρον. Σε αυτήν μπορεί να δει κανείς δύο κύκλους, οι οποίοι από κοινού συνιστούν τη «Μεγάλη Σφραγίδα των ΗΠΑ».

Στον αριστερό κύκλο απεικονίζεται μια πυραμίδα μισοτελειωμένη, η οποία συμβολίζει το ανολοκλήρωτο έργο των ΗΠΑ. Αντί κορυφής, η πυραμίδα έχει το φωτισμένο «Μάτι της Θείας Πρόνοιας», το οποίο αποκρυφιστές συνδέουν με τη μυστικιστική οργάνωση των Πεφωτισμένων (Illuminati). Επίσημα, το μάτι είναι σύμβολο του Θείου και αντανακλά το «πιστεύω» του Βενιαμίν Φραγκλίνου ότι μια ομάδα ανθρώπων με τη βοήθεια του Θεού μπορεί να καταφέρει τα πάντα.

Πάνω από το μάτι αναγράφεται στα λατινικά η φράση ANNUIT COEPTIS, που μεταφράζεται ελεύθερα «Ο Θεός ευνοεί το έργο που έχουμε αναλάβει». Κάτω από την πυραμίδα υπάρχει η φράση NOVUS ORDO SECLORUM, που σημαίνει «Μια νέα τάξη πραγμάτων έχει αρχίσει». Στη βάση της πυραμίδας αναγράφεται με λατινικά ψηφία ο αριθμός 1776, που αντιστοιχεί στη χρονιά της ανεξαρτησίας των ΗΠΑ.

Στον δεξιό κύκλο απεικονίζεται η σφραγίδα του Προέδρου των ΗΠΑ, ένα σύμβολο που μπορεί κανείς να δει σε όλα τα κοιμητήρια της αμερικανικής επικράτειας. Σε αυτόν τον κύκλο κυριαρχεί η φιγούρα ενός φαλακρού αετού, σύμβολο της νίκης. Στο ράμφος του έχει πιασμένο ένα λάβαρο με τη λατινική επιγραφή E PLURIBUS UNUM, που σημαίνει «Από τα πολλά προκύπτει ένα», συμβολίζοντας τις πολλές εθνότητες των ΗΠΑ που συνθέτουν το αμερικανικό έθνος.

Μπροστά από τον αετό εμφανίζεται μια ασπίδα που συμβολίζει την ικανότητα της χώρας να σταθεί μόνη της απέναντι στους εχθρούς της. Ο αετός κραδαίνει με τα νύχια του από τη μία ένα κλαδί ελιάς, που δείχνει ότι η χώρα επιθυμεί την ειρήνη, και από την άλλη 13 βέλη, που συμβολίζουν την ετοιμότητα των ΗΠΑ να πολεμήσουν για να προασπίσουν την ειρήνη.

Πάνω από τον αετό απεικονίζεται το άστρο του Δαβίδ με 13 άστρα, που αντιπροσωπεύουν τις 13 αρχικές πολιτείες των ΗΠΑ.

Το μυστικό πίσω από το σύμβολο $

• Μεξικό

Σύμφωνα με την πλέον επικρατούσα θεωρία, το $ γεννήθηκε στο Μεξικό καθώς προέρχεται από τα σύμβολα P και S, που συνέθεταν το νόμισμα της τότε Νέας Ισπανίας, του πέσο.

• ΗΠΑ

Aλλοι, πάλι, υποστηρίζουν ότι το $ προήλθε από τη σύμπτυξη των αρχικών των λέξεων United (Ηνωμένες) και States (Πολιτείες).

• Σελίνια

Μια λιγότερο αποδεκτή θεωρία θέλει το $ να προέρχεται από το s και τα δύο ll της λέξης shilling (σελίνια), μιας υποδιαίρεσης που είχε μέχρι πριν από μισό αιώνα η βρετανική λίρα.

• Δουλεμπόριο

Η πιο ανατριχιαστική θεωρία θέλει το $ να προέρχεται από το s του slave (σκλάβος) και το σχήμα του καρφιού. Οι σκλάβοι αποτελούσαν -προ δολαρίου- μέσο καταμέτρησης πλούτου.

Του Γιώργου Μαύρου. Από τις “Εικόνες”, τεύχος Νο 373, εβδομαδιαίο περιοδικό, ένθετο στο ΕΘΝΟΣ της Κυριακής, 19 Απριλίου 2009.

Ο τρόπος που ζουν οι Έλληνες Νο 70 – Τα μπάνια των Ελλήνων

Καλοκαιρινή συνήθεια άμεσα ταυτισμένη με τις διακοπές, που μυρίζει ιώδιο, θυμίζει ιεροτελεστία και εκτίθεται στον ήλιο. Έκφραση κοινωνικότητας, φυσικό αγαθό αλλά και σημείο τριβής· τόσο λόγω της ολοένα αυξανόμενης έλλειψης ελεύθερων ακτών όσο και εξαιτίας του κόστους χρήσης των «οργανωμένων», που κάνουν πολλούς να πουν το μπάνιο «μπανάκι» ...

Στην κλασική ελληνική ταινία «Η θεία απ’ το Σικάγο» (1957), με την αείμνηστη Γεωργία Βασιλειάδου, υπάρχει μια χαρακτηριστική σκηνή που αποτυπώνει το ύφος και την «τελετουργία» ενός μπάνιου στη θάλασσα: Ο αυστηρός κύριος Χαρίλαος (Ορέστης Μακρής) πηγαίνει τις κόρες του για μπάνιο στη Λούτσα. Η οικογένεια μετακινείται με στρατιωτική πειθαρχία, τα κορίτσια είναι ντυμένα πανομοιότυπα, αλλάζουν υπό το καθεστώς αυστηρής επιτήρησης από τον πατέρα και μακριά από τα αδιάκριτα βλέμματα. Χαίρονται ωστόσο το σύντομο μπάνιο τους χωρίς τους γονείς τους, που τις επιτηρούν από την παραλία.

Ο ελληνικός κινηματογράφος έχει κι άλλες ξεκαρδιστικές σκηνές καλοκαιρινού μπάνιου. Πότε με τον γκαφατζή Κώστα Βουτσά και τη μαμά του. πότε με την τετραπέρατη Αλίκη Βουγιουκλάκη στον Σχοινιά με τις φίλες της, πότε με τη Μάρθα Καραγιάννη και το «φονικό» κορμί της.

Το μπάνιο στη θάλασσα κουβαλάει μια μακρά και γοητευτική ιστορία, αλλά και μια ιερότητα που κανείς δεν πρέπει να παραβιάσει. Αυτό ασφαλώς το γνώριζε καλά ο οξυδερκής Ανδρέας Παπανδρέου, ο οποίος το καλοκαίρι του 1987, όταν οι συνεργάτες του τον πίεζαν να προκηρύξει πρόωρες εκλογές, αυτός τους ζήτησε να σεβαστούν «τα μπάνια του λαού». Αν δεχτούμε ότι το μπάνιο είναι μια τελετουργία του ελεύθερου χρόνου, αν αποδεχτούμε ότι το μπάνιο είναι «ιερό», με την έννοια ότι δημιουργεί έντονα συναισθήματα και διακόπτει την αναγκαστική συνέχεια της καθημερινότητας, τότε ο αείμνηστος σοσιαλιστής ηγέτης είχε πέσει διάνα.

Η σημειολογία του μπάνιου

Το μπάνιο είναι κάτι περισσότερο από μια ευχάριστη καλοκαιρινή απασχόληση. Συνδυάζει την αναψυχή με τη γύμναση του σώματος, την απόδραση από τους εξοντωτικούς και μονότονους ρυθμούς της πόλης με την επαφή με τη φύση ενώ, παράλληλα, θεωρείται μια έκφραση κοινωνικότητας που δεν μοιάζει με καμία άλλη.

Αναζητώντας το νόημα των μπάνιων του λαού στη σημερινή εποχή, δύο δεκαετίες μετά την καταπληκτική φράση του Ανδρέα Παπανδρέου, απευθυνθήκαμε σε Ελληνες πανεπιστημιακούς οι οποίοι έχουν ασχοληθεί με διάφορες πτυχές του τουριστικού φαινομένου.

Η Γαλανή Μουτάφη ζει στη Μυτιλήνη, όπου διδάσκει ως αναπληρώτρια καθηγήτρια στο τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Παν. Αιγαίου. Το βιβλίο της «Ερευνες για τον τουρισμό στην Ελλάδα και την Κύπρο» (Εκδόσεις Προπομπός, 2002) θεωρείται μία από τις καλύτερες, ανθρωπολογικές παρεμβάσεις στο ζήτημα του τουρισμού και του ελεύθερου χρόνου γενικότερα.

Να τι μας λέει: «Η φράση «μπάνια του λαού» παραπέμπει σε δύο ζητήματα: Η λέξη «μπάνια» ταυτίζεται με την απόδραση από τη ρουτίνα και την καθημερινότητα. Το μπάνιο προσφέρεται για την αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου. Και συνάμα δίνει τη δυνατότητα για μια κριτική θεώρηση της καθημερινότητας, δίπλα ή μέσα στη θάλασσα.

Ο όρος «λαός» παραπέμπει στον εκδημοκρατισμό του τουρισμού, που ξεκίνησε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μέχρι τότε διακοπές έκαναν μόνο μέλη της ελίτ, κυρίως άνδρες, διότι ο τουρισμός προϋπέθετε χρήματα, πολιτισμικό κεφάλαιο και γνώσεις. Σημαντικοί παράγοντες που ώθησαν τον παραθερισμό ήταν η ανάπτυξη των μέσων μαζικής μεταφοράς, η αύξηση της κινητικότητας των ανθρώπων, η αύξηση του εισοδήματος, η μείωση της εργάσιμης εβδομάδας, τα εργασιακά δικαιώματα (σύνταξη) κ.ά. Με φορείς πρώτα τη μεσαία τάξη και στη συνέχεια τα κατώτερα στρώματα, με τη συμμετοχή γυναικών, οι οποίες άρχισαν ''καθυστερημένα'' να ταξιδεύουν, ο τουρισμός μετά τον πόλεμο αποκτά νέο περιεχόμενο».

Για να διερευνήσουμε το «σήμερα» του θαλάσσιου μπάνιου αλλά και για να εξετάσουμε κάποιες αρνητικές εξελίξεις σχετικά με τις παραλίες, ζητήσαμε το σχόλιο του Πάρι Τσάρτα, καθηγητή Τουριστικής Ανάπτυξης στο τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων του Παν. Αιγαίου. Του ζητάμε να μας προσδιορίσει, σε πρώτη φάση, τις αλλαγές στα θαλάσσια μπάνια των Ελλήνων και κατ’ επέκταση στον τουρισμό.

«Δεν ακολουθείται πια το παλαιό πρότυπο των πολυήμερων διακοπών, καθώς αρχίζουν και οι Ελληνες να πηγαίνουν σε προορισμούς όπου μέχρι πρότινος πήγαιναν κυρίως οι αλλοδαποί. Επιπλέον, πηγαίνουν πολύ περισσότερο απ’ ό,τι στο παρελθόν σε καλά ξενοδοχεία για μικρό διάστημα αυτό δεν συνέβαινε πριν από μια επταετία», επισημαίνει.

«Οι λόγοι έχουν να κάνουν με το γεγονός ότι η μεσαία τάξη είναι πλέον σε θέση να ανταποκριθεί στο συγκεκριμένο πρότυπο τουρισμού, ενώ οι τιμές είναι πιο προσιτές απ’ ό,τι στο παρελθόν λόγω των οργανωμένων πακέτων. Οι Ελληνες, επίσης, κάνουν ενδιάμεσα κατά τη διάρκεια του χρόνου αρκετά ταξίδια και, μάλιστα, όχι μόνο στα παραθεριστικά ή προγονικά σπίτια τους, αλλά και κοντινά, στον Αργοσαρωνικό ή τις Κυκλάδες. Αξιοποιούν τα τριήμερα ενώ γίνονται και περισσότερα ταξίδια στο εξωτερικό», συμπληρώνει ο ίδιος.

Τα μπάνια του λαού, λοιπόν, αναβαθμίζονται. Αναβαθμίζονται αλλά και ακριβαίνουν, αφού αρκετές φορές ένα ημερομίσθιο δεν αρκεί για να απολαύσει κάποιος το μπάνιο του. Τα 50 ευρώ θεωρούνται σημείο εκκίνησης για μια τετραμελή οικογένεια και στο ποσό αυτό περιλαμβάνεται το κόστος εισόδου (από €5 ώς και €15 ανά άτομο), το κόστος για την ενοικίαση ξαπλώστρας και ομπρέλας και το ενδεχόμενο κόστος του πάρκινγκ, ενώ αν κάποιος θέλει να γευματίσει ελαφρά ή να δροσιστεί με κάποιο αναψυκτικό, θα ανέβει και άλλο το κόστος.

Ταυτόχρονα, τα μπάνια αλλάζουν και γίνονται ακόμη πιο «φιλελεύθερα». Πλέον χιλιάδες μαθητές παίρνουν τις αστικές συγκοινωνίες και κατεβαίνουν στις παραλίες, ελεύθερα, χωρίς τους γονείς και λοιπούς κηδεμόνες, σε αντίθεση με τη δεκαετία του ’60 και του ’70, που κάτι τέτοιο θεωρούνταν αδιανόητο. Το κόστος του θαλάσσιου μπάνιου είναι ιδιαίτερα σημαντικό αν αναλογιστούμε ότι οι Ελληνες πηγαίνουν κάθε χρόνο όλο και λιγότερες μέρες διακοπές, δεδομένης και της οικονομικής κατάστασης.

Είναι χαρακτηριστικό ότι στην έρευνα της Καπα Research «Τάσεις τουριστικής συμπεριφοράς των Ελλήνων», που διενεργήθηκε για λογαριασμό της διεθνούς τουριστικής έκθεσης «Τουριστικό Πανόραμα 2009», οι περισσότεροι Ελληνες (ποσοστό 52%) δηλώνουν ότι φέτος θα κάνουν ίδιες περίπου διακοπές με πέρυσι, ωστόσο έχει υπερδιπλασιαστεί το ποσοστό (30%) όσων δηλώνουν ότι θα κάνουν λιγότερες ή πιο οικονομικές διακοπές και έχει αυξηθεί και το ποσοστό όσων δηλώνουν ότι δεν θα κάνουν καθόλου διακοπές (13,1%).

Αντίστοιχα, έχει εκτιναχθεί στο 97% -από 79%- το ποσοστό όσων δηλώνουν ότι οι διακοπές τους θα διαρκέσουν ώς έναν μήνα, ενώ έχει μειωθεί δραματικά από 21,1% σε 3,1% το ποσοστό όσων θα απολαύσουν διακοπές για χρονικό διάστημα μεγαλύτερο του ενός μήνα. Πρόκειται, δηλαδή, για μια εικόνα αντίστροφη από αυτή της δεκαετίας του ’80, όπου οι Ελληνες έκαναν πιο πολλές διακοπές.

Παραλιακά χαρακώματα

• Επειτα από όλα αυτά περνάμε στο παραλιακό μέτωπο: Αλιμος, Βούλα, Βουλιαγμένη, Βάρκιζα, Αγία Μαρίνα, μία μετά την άλλη, οι σημαντικότερες πλαζ των νοτίων προαστίων περνούν σε ιδιωτική εκμετάλλευση ενώ δημόσιοι χώροι έχουν μπει στο μάτι ιδιωτικών συμφερόντων. Πώς προστατεύονται τα μπάνια του λαού και πώς προφυλάσσονται οι παραλίες;

Ο Χρήστος Κορτζίδης, δήμαρχος στο Ελληνικό, είναι από αυτούς που μάχονται συστηματικά για το άνοιγμα των παραλιών και την ελεύθερη πρόσβαση των πολιτών σε αυτές, έχοντας κάνει, μάλιστα, μέχρι και απεργία πείνας. Ευρύτερα γνωστός έγινε πέρυσι, όταν μαζί με τους δημότες του και άλλους δημάρχους «ελευθέρωσε» την παραλία του Αγίου Κοσμά από τα «δεσμά» στα οποία την είχαν τυλίξει τα ιδιωτικά συμφέροντα.

Στον Δήμο Ελληνικού υπάρχουν κάποια σημεία ελεύθερης πρόσβασης στην παραλία. Αναμφίβολα, όμως, η ωραιότερη πλαζ είναι αυτή του Αγίου Κοσμά, που με κόπο «κέρδισε» για λογαριασμό των δημοτών του ο Δήμος Ελληνικού. Χρειάστηκε να υπερπηδήσει εμπόδια, όχι όμως περισσότερα από όσα πηδούσαν μέχρι πρόσφατα οι κάτοικοι.

Νυχτερινό μπάνιο

• Πάμε μια βόλτα στη Βουλιαγμένη, είναι η νύχτα ζεστή, κάπου υπάρχει μια καντίνα αραγμένη, ίσως τη βρούμ’ ανοιχτή. Κι όταν βαθιά θ’ ανοιχτούμε στο δρόμο του φεγγαριού, θα με φιλάς και θ’ ακούμε τη μουσική του σταθμού. Πάμε μια βόλτα στη Βουλιαγμένη, η πόλη μου πέφτει στενή, κάτι θα πιούμε και στο τέλος πιωμένοι κάνουμε μπάνιο γυμνοί [...]

Το νυχτερινό μπάνιο στη δεκαετία του ’80 ήταν αρκετά δημοφιλές. «Στη Βουλιαγμένη», από το δίσκο του Λουκιανού Κηλαηδόνη «Είμαι ένας φτωχός και μόνος καουμπόι» (1978).

Κοινωνικός τουρισμός

• Η Ελλάδα έχει το προνόμιο να διαθέτει ένα πρωτοποριακό και πανευρωπαϊκά μοναδικό σύστημα χρηματοδοτούμενων διακοπών από το κράτος (μετάβαση και διαμονή) μέσω των περίφημων δελτίων κοινωνικού τουρισμού.

Η Γιώτα Παχωπού, διευθύντρια του γραφείου δημοσίων σχέσεων του Οργανισμού Εργατικής Εστίας, μιλάει με ενθουσιασμό για το έργο της υπηρεσίας της, μιας έκφρασης του κράτους πρόνοιας. «Είμαστε, κατά μία έννοια, ο μεγαλύτερος tour operator στην Ελλάδα. Με τα προγράμματά μας θα συμβάλουμε αποφασιστικά στο να αμβλυνθεί η κρίση στον τουριστικό κλάδο αφού τα €80 εκατ. που θα δαπανηθούν συνολικά το 2009 θα αποτελέσουν τονωτική «ένεση».

Παράλληλα, νιώθουμε μεγάλη ικανοποίηση όταν βλέπουμε να αυξάνεται συνεχώς ο αριθμός των δικαιούχων. Πέρυσι ήταν 620.000 (από 540.000, που ήταν το 2000), ενώ χάρη στον ελεγκτικό μηχανισμό που διαθέτουμε βελτιώνουμε συνεχώς τις προσφορές και τις παρεχόμενες υπηρεσίες». Το σημαντικότερο πρόγραμμα του Οργανισμού, το Πρόγραμμα Κοινωνικού Τουρισμού, θα διανείμει φέτος 750.000 δελτία, τα περισσότερα στη μακρά ιστορία του προγράμματος, στο οποίο έχουν ενταχθεί 2.050 τουριστικά καταλύματα όλων των κατηγοριών.

Θαλάσσια μπάνια «Ο δήμαρχος»

• Τα τελευταία χρόνια πολλοί δήμοι σε όλη τη χώρα ναυλώνουν πούλμαν και οργανώνουν μπάνια για τους δημότες τους. Αγαπημένη συνήθεια των ηλικιωμένων, τα πούλμαν ξεκινάνε νωρίς το πρωί από ΚΑΠΗ, πλατείες ή το δημαρχείο και επιστρέφουν το μεσημεράκι ώστε να προλάβουν και οι νοικοκυρές να μαγειρέψουν. Παλιότερα τα μπάνια διοργανώνονταν από τα τουριστικά γραφεία. Ελάχιστα συνεχίζουν.

Το μέρος Νο 70 της έρευνας “Ο τρόπος που ζουν οι Έλληνες”. Των Θανάση Αντωνίου, Θώμης Μελίδου και Χαράλαμπου Νικόπουλου (reportage@pegasus.gr). Από τις “Εικόνες”, τεύχος Νο 381, εβδομαδιαίο περιοδικό, ένθετο στο ΕΘΝΟΣ της Κυριακής, 14 Ιουνίου 2009.

Στο Μπρέτον Γουντς το δολάριο έγινε... χρυσό

Η συνάντηση που καθόρισε τη μεταπολεμική εμπορική και νομισματική τάξη πραγμάτων υπό τη σκιά του αμερικανικού νομίσματος.

Η διάσκεψη του Μπρέτον Γουντς έχει παραλληλιστεί, ως προς τη σημασία της, με τη συνθήκη των Βερσαλλιών στο τέλος του Α Παγκοσμίου Πολέμου. Μόνο, που αυτή δεν χάραξε κρατικά σύνορα, αλλά την παγκόσμια οικονομική τάξη πραγμάτων μετά τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο στον καπιταλιστικό κόσμο.

Με την έννοια αυτή ήταν η σπουδαιότερη διεθνής οικονομική και νομισματική συμφωνία του 20ού αιώνα - και όχι μόνο. Πραγματικά «μυθική», όπως τη χαρακτηρίζουν ορισμένοι ιστορικοί της οικονομίας και οικονομολόγοι

Διακηρυγμένοι στόχοι της ήταν η καθιέρωση αποτελεσματικών μηχανισμών για τη νομισματική ισορροπία, τις παγκόσμιες εμπορικές συναλλαγές, την ανασυγκρότηση και ανάπτυξη των μεταπολεμικών οικονομιών.

Πράγματι, ευγενείς μπροστά στο χάος, που προξένησε ο παγκόσμιος πόλεμος, αλλά και η αποσάθρωση του οικονομικο-νομισματικού συστήματος πριν από την έκρηξή του.

Για την υλοποίηση αυτών των υψηλών στόχων ιδρύθηκαν το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) και η Διεθνής Τράπεζα Ανασυγκροτήσεως και Αναπτύξεως (η γνωστή ως Παγκόσμια Τράπεζα). Τα «δίδυμα παιδιά» της διάσκεψης του Μπρέτον Γουντς ήταν οι πυλώνες αυτού που θα ονομαστεί «σύστημα Μπρέτον Γουντς».

Ο κανόνας χρυσού-δολαρίου

Το νέο, που έφερνε στον καπιταλιστικό κόσμο, ήταν η δημιουργία σταθερών νομισματικών ισοτιμιών, βασισμένων στον κανόνα χρυσού-συναλλάγματος.

Στην πραγματικότητα ένα κανόνα χρυσού-δολαρίου, αφού οι ισοτιμίες καθορίζονταν σε σχέση είτε με το χρυσό είτε με το δολάριο. Οι κεντρικές τράπεζες διατηρούσαν τ αποθέματά τους σε χρυσό ή δολάρια.

Στις χώρες, που είχαν ελλείμματα δινόταν η δυνατότητα δανεισμού από το ΔΝΤ, ώστε να είναι σε θέση να διατηρούν σταθερές ισοτιμίες.

Επιπλέον, ως ασφαλιστική δικλίδα, κάθε χώρα μπορούσε να τις αναπροσαρμόζει εφάπαξ, σε περιπτώσεις «θεμελιωδών ανισορροπιών». Δηλαδή, να υποτιμά το νόμισμά της, ειδοποιώντας προηγουμένως το ΔΝΤ.

Ο μηχανισμός λειτουργίας του συστήματος βασιζόταν στις ΗΠΑ. Αυτές αναλάμβαναν την υποχρέωση να διατηρούν σταθερή την ισοτιμία του δολαρίου ως προς το χρυσό. Η τιμή που ορίστηκε ήταν τα 35 δολάρια η ουγκιά. Δεσμεύονταν ακόμη να παρεμβαίνουν με αγοραπωλησίες στην αγορά χρυσού και να στηρίζουν αυτή τη συγκεκριμένη τιμή.

Τα κράτη δεσμεύονταν να διατηρούν σταθερή την ισοτιμία των νομισμάτων τους έναντι του δολαρίου ή του χρυσού. Στην πράξη έναντι του πρώτου.

Πέραν αυτών των βασικών κι όλων των σχετικών η ουσία του «συστήματος Μπρέτον Γουντς» ήταν ότι το δολάριο επιβαλλόταν ως παγκόσμιο χρήμα. Η οικονομική εξουσία συγκεντρωνόταν στις ΗΠΑ.

ΤΟ ΣΧΈΔΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΑΝΤΙΣΧΈΔΙΟ
Ο άσημος Γουάιτ νίκησε τον λόρδο Κέινς

Αρχιτέκτονες του «συστήματος Μπρέτον Γουντς» και ιδρυτές του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας ήταν ο Βρετανός Τζ. Κέινς και ο Αμερικανός Χ. Γουάιτ. Ο λόρδος Κέινς, διάσημος ήδη ως οικονομολόγος, «προφήτης» για τα δεινά της συνθήκης των Βερσαλλιών και εμπνευστής της πολιτικής Ρούσβελτ για την έξοδο από την κρίση του 1929, υπήρξε ο πρώτος που κατέθεσε καινοτόμες προτάσεις.

Στις αρχές του 1943 έχει διατυπώσει, για λογαριασμό του Βρετανικού Στέμματος, το σχέδιό του. Προβλεπόταν ο σχηματισμός διεθνούς οργανισμού εμπορίου, που θα στηριζόταν σε μια διεθνή τράπεζα. Η τελευταία θα ήταν εκδότης ενός παγκόσμιου νομίσματος, ρυθμιστής και διαχειριστής των εμπορικών ελλειμμάτων ή πλεονασμάτων κάθε χώρας. Θεωρητικά το χρέος δεν θα γονάτιζε κράτη, ούτε θα επιτρεπόταν τεράστια εμπορικά πλεονάσματα. Υποτίθεται ότι έτσι δεν θα υπήρχαν περιθώρια για κερδοσκοπικά κεφάλαια.

Ο Γουάιτ, οικονομολόγος και βοηθός του υπουργού Οικονομικών, θ αναλάβει να συντάξει το αμερικανικό αντισχέδιο (πλήρη ελευθερία του διεθνούς εμπορίου με οδηγό το δολάριο).

Στη βάση των δύο κειμένων γίνονται οι μακρές διαβουλεύσεις και αντιπαραθέσεις, που θα οδηγήσουν στο Μπρέτον Γουντς, όπου και οι δύο προεδρεύουν στις βασικές επιτροπές της διάσκεψης.

Οι ειδικοί τεκμηριώνουν ότι το Μπρέτον Γουντς είχε πολύ λιγότερο Κέινς από την εντύπωση, που είναι διάχυτη σήμερα.

Η αμερικανική επιθυμία

«Ο Κέινς έδωσε το κύρος του, όχι την ουσία του, γράφει ο Ρ. Σκιντέλσκι, συγγραφέας της μνημειώδους τρίτομης βιογραφίας του. Η Συμφωνία αντανακλούσε τις απόψεις των Αμερικανών. Του Γουάιτ και όχι του Κέινς. Δεν διαμορφώθηκε από τη Γενική Θεωρία (το θεμελιώδες έργο του Κέινς), αλλά από την αμερικανική επιθυμία για έναν αναθεωρημένο κανόνα του χρυσού ως μέσο για την απελευθέρωση του διεθνούς εμπορίου... Αν υπήρχε κάποια ιδεολογία πίσω της ήταν η θέληση του Μοργκεντάου να συγκεντρώσει τη χρηματοοικονομική δύναμη στην Ουάσιγκτον».

Ο Τζ. Κ. Γκαλμπρέιθ είναι πιο περιγραφικός Ο Κέινς, γράφει, αντιτάχτηκε στα ηγεμονικά σχέδια των ΗΠΑ. Το ζήτημα, όμως, «διευθετήθηκε» μέσω δανείου που δώσανε στη Βρετανία, η οποία βρισκόταν στο χείλος της καταστροφής. «Είχε φανταστεί ένα σύστημα όπου τα μεγάλα κράτη δεν θα έθεταν την τήρηση των εμπορικών συμφωνιών πάνω από τους στόχους κοινωνικής ευημερίας, με κυριότερο την πλήρη απασχόληση. Στο πλαίσιο αυτό έβλεπε τη δυνατότητα συνύπαρξης των ελεύθερων ανταλλαγών με γενναιόδωρα συστήματα προστασίας, που θα εξασφάλιζαν τα διεθνή χρηματοοικονομικά ιδρύματα.

Μια τέτοια τάξη πραγμάτων ήταν απαράδεκτη για τις ΗΠΑ. Σε έναν κόσμο που χαρακτηριζόταν από την υπεροχή της βιομηχανίας των ΗΠΑ, το αμερικανικό ιδεώδες ήταν το ελεύθερο εμπόριο. Ένας μηχανισμός διεθνών πληρωμών που θα λάμβανε υπόψη και τα συμφέροντα των οφειλετών ήταν τόσο μακριά από το πνεύμα της Γουόλ Στριτ, όσο θα ήταν για τους κοινούς θνητούς η ιδέα μιας φυλακής, με διοίκηση από τους φυλακισμένους..».

Η συγκρότηση των οργάνων και η επικράτηση των ΗΠΑ

• Ιούλιος 1944: Συγκροτείται το «σύστημα Μπρέτον Γουντς» με όργανα το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και την Παγκόσμια Τράπεζα. Έχουν προηγηθεί διαβουλεύσεις πάνω από έναν χρόνο, με επίκεντρο ένα βρετανικό και ένα αμερικανικό σχέδιο. Οι θέσεις των ΗΠΑ επικρατούν πλήρως στα βασικά ζητήματα.

• Δεκέμβριος 1945: Ένα και πάνω χρόνο μετά το Μπρέτον Γουντς εκπρόσωποι από 28 χώρες συγκεντρώθηκαν στην Ουάσιγκτον και κύρωσαν τη συμφωνία που είχε επιτευχθεί εκεί. Ανάμεσά τους και η Ελλάδα. Τυπικά αρχίζει η λειτουργία του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας.

• Μάρτιος 1946: Συνέρχονται για πρώτη φορά τα διοικητικά συμβούλια του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Το κεφάλαιό τους ορίστηκε στα 16 δισ. δολάρια (από 8 ο καθένας). Τη μεγαλύτερη συμμετοχή (περίπου στο μισό) είχαν οι ΗΠΑ. Έτσι ουσιαστικά και τυπικά μετατρέπονταν σε αμερικανικά όργανα.

700 εκπρόσωποι αποδέχονται τα σχέδια των ΗΠΑ

Σύμφωνα με μια παραδοξολογία, οι καταστροφές είναι χρήσιμες γιατί... πλουτίζουν τις ιστορικές και γεωγραφικές γνώσεις μας.

Εννοείται οι φυσικές, αλλά συμπεριλαμβάνονται οι οικονομικές, αφού σχεδόν ταυτίζονται σε χαρακτηρισμούς Έτσι, με την τρέχουσα οικονομική θύελλα, μάθαμε και για το Μπρέτον Γουντς. Διανθίζει, πια, όλες σχεδόν τις συζητήσεις για την αντιμετώπιση και την έξοδο από την κρίση. Ολοι μιλούν για ένα νέο «Μπρέτον Γουντς», αν και η συμφωνία που έγινε εκεί έχει καταρρεύσει από τη δεκαετία του 1970.

Αν και πολλοί δεν υποψιάζονται ότι αυτό σημαίνει την πλήρη αποκατάσταση της αυτοκρατορίας του δολαρίου. Επειδή, ακριβώς σ' αυτή τη μικρή επαρχιακή πόλη των ΗΠΑ, πριν από έξι δεκαετίες, το αμερικανικό νόμισμα ανακηρύχτηκε σε παγκόσμιο. Δηλαδή, έγινε αυτό το οποίο βρίσκεται στον πυρήνα της σημερινής κρίσης.

Το άσημο, έως τότε, χειμερινό θέρετρο της Πολιτείας Νιου Χαμσάιρ, δεν είχε να επιδείξει παρά ένα ημιεγκαταλειμμένο ξενοδοχείο πολυτελείας κι έναν οδοντωτό σιδηρόδρομο. Εκεί, στο Mount Washington Hotel κλήθηκαν από τον Αμερικανό πρόεδρο Φ. Ρούσβελτ 700 περίπου εκπρόσωποι 44 χωρών του αντιχιτλερικού συνασπισμού για να καθορίσουν το οικονομικό, νομισματικό και χρηματοοικονομικό μέλλον του κόσμου. Ο ίδιος, όπως και οι άλλοι κρατικοί ηγέτες, απουσίαζαν.

Η διάσκεψη συνήλθε το καλοκαίρι του 1944, ενώ ακόμη μαινόταν ο Β Παγκόσμιος Πόλεμος, μόλις είχε γίνει η απόβαση και συνεχιζόταν η μάχη της Νορμανδίας. Η προετοιμασία της ξεκίνησε από τις αρχές ακόμη του 1943. Ακολούθησαν μακρές διαβουλεύσεις μέχρι να καταλήξουν οι εμπειρογνώμονες (άνοιξη 1944) σ' ένα κοινό σχέδιο. Το σχετικό κείμενο τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση και οριστικοποιήθηκε ένα μήνα πριν από τη διάσκεψη. Στη φάση αυτή μέρος είχε πάρει και η ΕΣΣΔ. Αργότερα (αρχές 1945) θ αποχωρήσει από το «σύστημα Μπρέτον Γουντς» και δεν θα κυρώσει την έναρξη της λειτουργίας του.

Η διάσκεψη, υπό την προεδρία του Αμερικανού υπουργού Οικονομικών Χ. Μορκεντάου, χωρισμένη σε τρεις επιτροπές και πολλές θα καταλήξει σε συμφωνία ύστερα από πολύωρες συνεδριάσεις (1-22 Ιουλίου 1944).

Ο άσημος ιδρυτής...

Ο πατέρας του Μπρέτον Γουντς και εμπνευστής του ΔΝΤ Χ. Γουάιτ (1892-1948) ήταν οικονομολόγος με ειδίκευση στα διεθνή νομισματικά ζητήματα. Γιος Λιθουανών μεταναστών στις ΗΠΑ έκανε πανεπιστημιακή καριέρα και από το 1934 υπηρετούσε στο αμερικανικό υπ. Οικονομικών. Αναδείχτηκε διευθυντής των νομισματικού τομέα. Συνέταξε το αμερικανικό σχέδιο για τη μεταπολεμική οικονομία, που «νίκησε» στη διάσκεψη. Υπήρξε ο πρώτος επικεφαλής του ΔΝΤ...

... και το περίεργο τέλος του

Ο Γουάιτ είχε πρόωρο και άδοξο τέλος. Κατηγορήθηκε ως προδότης! Επισήμως συνταξιοδοτήθηκε το 1947 σε ηλικία 54 χρόνων για λόγους υγείας. Μάλλον, όμως, γιατί θεωρήθηκε ύποπτος ως... κομμουνιστής! Μετά τη συνταξιοδότησή του καταγγέλθηκε ως πράκτορας των Ρώσων. Τον Αύγουστο του 1948 κλήθηκε ν απολογηθεί στην επιτροπή για τις αντιαμερικανικές δραστηριότητες. Δύο εικοσιτετράωρα μετά έπαθε καρδιακή προσβολή. Μετά θάνατον (1953) κρίθηκε ότι δεν ήταν ένοχος.

Δεν πρόλαβε τα αποτελέσματα

Ο Κέινς (1883-1946) δεν πρόλαβε να δει τα αποτελέσματα της συμφωνίας. Πέθανε από καρδιακή προσβολή τον Απρίλιο του 1946, λίγο μετά την επιστροφή του στην Αγγλία από την πρώτη συνεδρίαση του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας, όπου μετείχε ως εκπρόσωπος της βρετανικής κυβέρνησης. Μετά το τέλος της διάσκεψης έπλεξε το εγκώμιο όσων συμμετείχαν αποφεύγοντας προβλέψεις: «Είχαμε να διεκπεραιώσουμε καθήκοντα οικονομολόγου, χρηματοοικονομικού συμβούλου, πολιτικού, δημοσιογράφου, προπαγανδιστή, δικηγόρου, ακόμη και προφήτη νομίζω...».

Του Τάκη Κατσιμάρδου (katsimar@yahoo.gr). Από το ΕΘΝΟΣ της Κυριακής, 7 Δεκεμβρίου 2008.

Παρών και ο Ανδρέας Παπανδρέου στο Μπρέτον Γουντς

Ποια ήταν η συμβολή της Ελλάδας στην περίφημη διεθνή νομισματική διάσκεψη που έδωσε στο δολάριο τη θέση του χρυσό.

Στην περίφημη διεθνή διάσκεψη του Μπρέτον Γουντς, που καθόρισε τη νομισματική εικόνα του κόσμου μετά τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο, εκπροσωπήθηκαν 44 χώρες του αντιχιτλερικού συνασπισμού. Ανάμεσά τους και η Ελλάδα, μέσω της κυβέρνησης του Καϊρου, αφού ακόμη μαινόταν ο πόλεμος.

Στους περίπου 700 κρατικούς εκπροσώπους, που συνήλθαν στο ξενοδοχείο «Μount Washington» του Νιου Χαμσάιρ, από την 1η έως τις 22 Ιουλίου 1944, συγκαταλεγόταν και πενταμελής ελληνική αντιπροσωπεία. Δύο μέλη της, για διαφορετικούς λόγους σε διαφορετικές εποχές, θα σημαδέψουν τη σύγχρονη Ιστορία μας. Πρόκειται για τον Κυριάκο Βαρβαρέσο και τον Ανδρέα Παπανδρέου.

Ο πρώτος ήταν επικεφαλής της αντιπροσωπείας και ο δεύτερος μέλος της, ως τεχνικός εμπειρογνώμονας. Δυστυχώς, δεν γνωρίζουμε αν ο τελευταίος, βοηθός καθηγητή τότε στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ και στρατιώτης του αμερικανικού Πολεμικού Ναυτικού, διαδραμάτισε κάποιον ουσιαστικό ρόλο και ποιον ακριβώς.

Το «χρονικό» του Βενέζη

Ο Κ. Βαρβαρέσος, με την ιδιότητα του διοικητή της Τραπέζης της Ελλάδος και του πρέσβη-αντιπροσώπου της ελληνικής κυβέρνησης στο εξωτερικό, πήρε ενεργό μέρος στην προετοιμασία της συμφωνίας και στη διάσκεψη. Υπήρξε μάλιστα και ένας από τους εισηγητές.

Πριν από τη σύγκλησή της, ως υπουργός Οικονομικών (παραιτήθηκε τον Απρίλιο του 1944, όταν πρωθυπουργός αναλάμβανε ο Γ. Παπανδρέου), μετείχε στις διεργασίες για τη σύνταξη του τελικού κειμένου που παρουσιάστηκε στο Μπρέτον Γουντς. Με αυτό, όπως έχουμε δει στο «ΕΘΝΟΣ της ΚΥΡΙΑΚΗΣ» την περασμένη βδομάδα, ιδρύθηκαν το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, η Παγκόσμια Τράπεζα και το δολάριο ανακηρύχτηκε ουσιαστικά παγκόσμιο χρήμα.

Σύμφωνα με όσα παραθέτει ο Ηλίας Βενέζης («Χρονικόν της Τραπέζης της Ελλάδος») στη φάση της προετοιμασίας της διάσκεψης (Ιούνιος 1943 - Ιούνιος 1944) ο Βαρβαρέσος «εξέθεσε τας ελληνικάς αντιρρήσεις, δοθέντος ότι η χώρα μας πολύ ολίγην ωφέλειαν ημπορούσε να περιμένει από το σχέδιον εκείνο, ενώ της εζητείτο να αναλάβη σοβαράς υποχρεώσεις ως προς την μέλλουσαν συναλλαγματικήν της πολιτικήν...».

Την ίδια εκτίμηση επανέλαβε προς την ελληνική κυβέρνηση και μετά το τέλος της διάσκεψης. Δεν πρέπει, έλεγε, να περιμένει κάποια άξια λόγου οικονομική ενίσχυση από τους δύο νέους οργανισμούς. Είναι φανερό, πρόσθετε, ότι «ως είχον συσταθή προωρίζοντο να παίξουν αποφασιστικό ρόλο εις την διεθνή οικονομίαν μετά την αποκατάστασιν των εκ του πολέμου ζημιών και την επάνοδον του κόσμου εις την ομαλότητα».

Το επείγον πρόβλημα για την Ελλάδα, λίγο πριν από την απελευθέρωσή της, δεν ήταν η μεταπολεμική συναλλαγματική σταθεροποίηση και ο τρόπος μελλοντικού δανεισμού. Δεν είχε άμεση ανάγκη από νόμισμα, αλλά από είδη πρώτης ανάγκης...

Οι άλλοι μας εκπρόσωποι

Στην ελληνική αντιπροσωπεία εκτός από τον Βαρβαρέσο και τον Παπανδρέου μετείχαν ακόμη: Ο Αλέξανδρος Αργυρόπουλος, διευθυντής τότε του Εμπορικού και Οικονομικού Τμήματος του υπουργείου Εξωτερικών. Διπλωμάτης καριέρας από το 1919, ο Αθανάσιος Σμπαρούνης, γενικός διευθυντής τότε του υπουργείου Οικονομικών. Υπήρξε καθηγητής Δημόσιας Οικονομίας στην ΑΣΟΕΕ και μεταπολεμικά υπουργός Οικονομίας, ο Αλέξανδρος Λοβέρδος ως τεχνικός σύμβουλος και η Καίτη Κυριαζή (γυναίκα του Αργυρόπουλου) ως γραμματέας.

Η Κυρίαρχη φυσιογνωμία

Ο Κυριάκος Βαρβαρέσος (1884-1957) ήταν καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στη Νομική Αθηνών, υπήρξε για πολλά χρόνια υποδιοικητής και διοικητής της Τραπέζης της Ελλάδος. Μετά την απελευθέρωση έγινε ένα διάστημα αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Βούλγαρη και υπουργός, αλλά απέτυχε στην εφαρμογή του οικονομικού προγράμματός του. Κλασική θεωρείται η έκθεσή του για την ελληνική οικονομία (1952). Εως τον θάνατό του υπήρξε σύμβουλος της Παγκόσμιας Τράπεζας στην Ουάσιγκτον.

Πώς είδαν τη συμφωνία στην κατεχόμενη Ελλάδα

Η συμφωνία του Μπρέτον Γουντς μάλλον περνά απαρατήρητη στην Ελλάδα εκείνες τις τελευταίες μαύρες μέρες της Κατοχής. Προέχει ο αγώνας για το διώξιμο των κατακτητών και την επιβίωση.

Κάποια συζήτηση γίνεται σε ελληνικές εφημερίδες του εξωτερικού. Αλλά περιορισμένα ασχολείται και ο ελληνικός Τύπος το φθινόπωρο του 1944, καθώς οι Γερμανοί βρίσκονται υπ ατμόν. Ετσι, για παράδειγμα, όταν αρχές Σεπτεμβρίου ο Κ. Βαρβαρέσος φθάνει από τις ΗΠΑ στο Λονδίνο και αρχίζει να ενημερώνει προσωπικά για τη συμφωνία, δίνεται η ευκαιρία για ενασχόληση με το Μπρέτον Γουντς.

Γραμμένη, μάλλον, από κάποιον γνώστη των εξελίξεων, η πρώτη ελληνική εκτίμηση για τη συμφωνία βλέπει το φως στην εφημερίδα «Ελευθερία» (πρωτοεκδίδεται εκείνη την περίοδο και διανέμεται δωρεάν). Εκεί δίδεται με ακρίβεια, μάλλον, το κλίμα, οι διαπιστώσεις και οι προσδοκίες:

«Παρακολουθήσαμε και εμείς τα πεπραγμένα της νομισματικής διασκέψεως του Μπρέτον Γουντς, όπου ο κ. Βαρβαρέσος ανεφέρετο μεταξύ των εισηγητών και ηκούσαμεν με πολλήν χαράν τα ευμενή σχόλια των διεθνών κύκλων διά το κύρος και την επιστημονικότητα του Ελληνος αντιπροσώπου».

«Κολοσσιαίο βήμα» για την ανασυγκρότηση του κόσμου χαρακτηρίζεται η ίδρυση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου. Η Παγκόσμια Τράπεζα γεννά την ελπίδα ότι θα οδηγήσει στην απαλλαγή «της διεθνούς οικονομίας από τας καταστρεπτικάς συναλλαγματικάς διακυμάνσεις, τας οποίας εγνώρισεν ο κόσμος κατά την περίοδον του Μεσοπολέμου».

Αλλά παρά την αναγνώριση από τη διεθνή κοινότητα της παρουσίας του Βαρβαρέσου εκεί, «εκείνο που περιμένουμε να επιτύχη από τους Συμμάχους, πλην των γενικωτέρων οικονομικών, είναι η άμεσος και ταχεία οικονομική ενίσχυση του τόπου ουχί διά πιστώσεων, αλλά εις αγαθά...».

Η συμφωνία του Μπρέτον Γουντς θα κυρωθεί από την ελληνική κυβέρνηση με αναγκαστικό νόμο μετά τον πόλεμο (Δεκέμβριος 1945 επί κυβέρνησης Σοφούλη). Πρακτικά, η παρουσία των νέων οργανισμών θα αρχίσει να γίνεται αισθητή μετά το τέλος του Δόγματος Τρούμαν και του Σχεδίου Μάρσαλ. Ειδικά από την περίοδο υποτίμησης της δραχμής (1953).

Η 25ετής νομισματική κυριαρχία του δολαρίου

• 1944-1947 : Μέσα σε τρία χρόνια από τη διάσκεψη του Μπρέτον Γουντς η συμφωνία που επέβαλαν στην ουσία οι Αμερικανοί, κυρώνεται από τα περισσότερα κράτη που πήραν μέρος (με εξαίρεση την ΕΣΣΔ). Αρχίζουν να λειτουργούν το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και η Παγκόσμια Τράπεζα

• 1947-1971: Για μια 25ετία το σύστημα των συναλλαγματικών ισοτιμιών με βάση το δολάριο (το μόνο νόμισμα που «μεταφράζεται» σε χρυσό) λειτουργεί ικανοποιητικά στο πλαίσιο του καπιταλιστικού νομισματικού συστήματος. Οι ισοτιμίες των νομισμάτων απέναντι στο δολάριο παραμένουν σταθερές, με διακυμάνσεις κατά καιρούς.

• 1971: Το σύστημα καταρρέει. Ο χρηματοπιστωτικός χώρος σε διεθνές επίπεδο αλλάζει, όταν οι ΗΠΑ αναγκάζονται να αναστείλουν κάθε πώληση και αγορά χρυσού. Η παρέμβαση αυτή διατηρούσε τη σχέση δολαρίου και ουγκιάς χρυσού σε καθορισμένα επίπεδο (35 δολ. = 1 ουγκιά, όπως είχε οριστεί στο Μπρέτον Γουντς).

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΙΑ
Πήγε με τις ιδέες του Κέινς, αλλά...

Οι αντιρρήσεις της ελληνικής αντιπροσωπείας στο Μπρέτον Γουντς είχαν σχέση με τις συναλλαγματικές ισοτιμίες, τα κρατικά αποθέματα και την ελληνική συμμετοχή στο αρχικό κεφάλαιο του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου.

Ο Βαρβαρέσος υπέβαλε δύο υπομνήματα «εις τα οποία εξέθετε τας ελληνικάς αντιρρήσεις. Το πρώτον υπόμνημα ησχολείτο με το σχέδιον καθ εαυτό και με την σημασίαν του διά την οργάνωσιν των διεθνών συναλλαγών και επέκρινε ιδιαιτέρως τας περί Scarce currency διατάξεις». Πρόκειται για άρθρο του σχεδίου, που πρόβλεπε διακρίσεις σε βάρος χωρών, που τα αποθεματικά τους δεν ήταν επαρκή (στην τελική συμφωνία θα απαλειφθεί).

Στο δεύτερο υπόμνημα επισημαινόταν ότι πρακτικά τα όργανα που δημιουργούνταν δεν θα πρόσφεραν στην αντιμετώπιση των ελληνικών μεταπολεμικών προβλημάτων.

Ο Βαρβαρέσος ήταν ένας από τους ομιλητές στην επιτροπή για την ίδρυση του ΔΝΤ. Σύμφωνα με τον Βενέζη, με εισήγησή του αφαιρέθηκε από το κείμενο της συμφωνίας «διάταξις, η οποία προέβλεπε την επιβολήν της ρήτρας του χρυσού εις τα δάνεια του ΔΝΤ. Και η συμμετοχή της Ελλάδος εις το κεφάλαιον της Διεθνούς Τραπέζης από 40 εκατομμύρια, εις τα οποία είχεν ορισθεί αρχικώς, περιωρίσθη εις 25 εκατομμύρια δολάρια».

Το κεντρικό πρόβλημα για τον Βαρβαρέσο, ήταν η διατήρηση των ελληνικών αποθεμάτων σε χρυσό. Αυτά δεν έπρεπε να χρησιμοποιηθούν ούτε για εξόφληση δανείων ούτε για αγορά αγαθών, αλλά για μελλοντική ανάπτυξη.

Η ειρωνεία είναι πως πράγματι αυτό έγινε δυνατό, σε μεγάλο βαθμό, αλλά αμέσως μετά τον πόλεμο θα εξανεμιστούν στο κερδοσκοπικό όργιο που ακολούθησε.

Οπως προκύπτει από τα οικονομικά «πιστεύω» του Βαρβαρέσου, αλλά και του άλλου καθηγητή οικονομολόγου Σμπαρούνη, η ελληνική αντιπροσωπεία στο Μπρέτον Γουντς θεωρητικά ήταν υπέρ του σχεδίου και των ρυθμίσεων του Κέινς («μεγαλοφυείς» χαρακτήριζε τις προτάσεις του ο Σμπαρούνης). Αλλά φαίνεται πως είχε την πεποίθηση ότι δεν πρόκειται να γίνουν αποδεκτές από τους Αμερικανούς. Η προτροπή του λόρδου οικονομολόγου «εμείς πληρώσαμε με αίμα (τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο), ας πληρώσουν τώρα οι Αμερικανοί με χρήμα (το μεταπολεμικό κόστος της ανασυγκρότησης)», ήταν σίγουρο πως θα έμενε στη σφαίρα των ευχών.

Αλλωστε, ούτε οι Αγγλοι επέμεναν στις προτάσεις τους μπροστά στο φάσμα της χρεοκοπίας που αντιμετώπιζαν. Η υποταγή της λίρας στο δολάριο «εξαργυρώθηκε» με αμερικανικά δάνεια προς τη Βρετανία.

Οταν στη βρετανική Βουλή συζητιόταν η έγκριση των συμφωνιών (Δεκέμβριος 1945), ο Κέινς αφόπλισε τους επικριτές τους λέγοντας: «Η άλλη οδός ήταν να δημιουργήσουμε χωριστό οικονομικό συγκρότημα... Θα αποτελούνταν από χώρες, στις οποίες χρωστάμε περισσότερα από όσα μπορούμε να πληρώσουμε και με τις οποίες θα συνάπταμε συμφωνίες να μας δανείσουν χρήματα, που δεν είχαν, και να τους πουλήσουμε προϊόντα, τα οποία δεν ήμασταν σε θέση να προσφέρουμε». Κάπως έτσι παραδόθηκε νομισματικά η βρετανική αυτοκρατορία στις ΗΠΑ...

Ο νεαρός Παπανδρέου

Ο Ανδρέας Παπανδρέου, όταν παίρνει μέρος στη διάσκεψη του Μπρέτον Γουντς, είναι μόλις 26 χρόνων. Είναι βοηθός καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ και εκείνη την περίοδο υπηρετεί ως εθελοντής του αμερικανικού Πολεμικού Ναυτικού (εξετάζει μοντέλα για τον κατάλληλο χρόνο επισκευής πλοίων). Την προηγούμενη χρονιά έχει τελειώσει το διδακτορικό του για «Το είδος και το εύρος της επιχειρηματικής δραστηριότητας». Αυτό φαίνεται ότι είναι το «διαβατήριο» να περάσει στην αντιπροσωπεία. Είναι άλλωστε και γιος του Ελληνα πρωθυπουργού Γεωργίου Παπανδρέου...

Του Τάκη Κατσιμάρδου (katsimar@yahoo.gr). Από το ΕΘΝΟΣ της Κυριακής, 15 Δεκεμβρίου 2008.

Π.Α.Σ. ΓΙΑΝΝΙΝΑ: Τα γενέθλια του «Άγιαξ»

Γενέθλια έχει στις 8 Ιουλίου, ο Π.Α.Σ. Γιάννινα. Κλείνει τα 43 χρόνια παρουσίας του στο Ελληνικό ποδόσφαιρο, με τη ευχή χιλιάδων φιλάθλων να μείνει στην αιωνιότητα και να έχει επιτυχίες.

Ήταν 8 Ιουλίου του 1966, όταν δημοσιεύτηκε στο Πρωτοδικείο Ιωαννίνων η υπ’ αριθμόν 366/1966 απόφαση με την οποία εγκρίθηκε το καταστατικό ίδρυσης του Π.Α.Σ. Γιάννινα. Λίγες μέρες αργότερα, εξελέγη η πρώτη διοίκηση και ανέτειλε το άστρο αυτής της μεγάλης και θρυλικής ομάδας.

Βέβαια, το ποδόσφαιρο στα Γιάννινα δεν άρχισε να υφίσταται στις 8 Ιουλίου του 1966. Δεκαετίες νωρίτερα, υπήρχαν τρεις ομάδες, ο Αβέρωφ, ο Ατρόμητος και ο Ολυμπιακός Ιωαννίνων, με κύριο χαρακτηριστικό τις μεγάλες μάχες που γίνονταν στα μεταξύ τους παιχνίδια που ήταν ντέρμπι. Κάποια στιγμή, οι αθλητικοί παράγοντες της εποχής διαπίστωσαν ότι με το να υπάρχουν τρεις ομάδες στα Γιάννινα και να «τρώγονται» μεταξύ τους το γιαννιώτικο ποδόσφαιρο δεν θα δει ποτέ του άσπρη μέρα. Έτσι, από τα μέσα της δεκαετίας του ’50 και μετά, άρχισε να καλλιεργείται η ιδέα της συγχώνευσης. Το 1962 έλαβε χώρα η πρώτη συγχώνευση μεταξύ του Ατρομήτου και του Ολυμπιακού, από την οποία προήλθε ο «Αθλητικός Όμιλος Ιωαννίνων». Τόσο ο Α.Ο.Ι. όσο και ο Αβέρωφ κατάφεραν να βγουν στην Β’ Εθνική κατηγορία, χωρίς όμως να καταφέρουν να παρουσιάσουν κάτι το ξεχωριστό.

Με μοναδική εξαίρεση την εκπληκτική πορεία του Αβέρωφ στο Κύπελλο, όπου το 1963 αποκλείστηκε στην ημιτελική φάση από τον Πιερικό και παρά τις έντονες αντιθέσεις και τις τοπικές κόντρες, το 1966 πάρθηκε η μεγάλη απόφαση να συγχωνευτούν ο Α. Ο. Ιωαννίνων και ο Αβέρωφ και να δημιουργηθεί μια ισχυρή ομάδα στα Γιάννινα, με στόχο να ανέβει στη Α’ Εθνική.

Οι γενικές συνελεύσεις των δύο σωματείων αποφάσισαν να επέλθει συγχώνευση, κατόπιν αλλεπάλληλων πιέσεων και από τους φορείς του τόπου. Στην αρχή είχαν αποφασίσει το νέο σωματείο να ονομαστεί «Δωδώνη», αλλά δεν τους έβγαινε ωραία στα συνθήματα. Τελικά, αποφάσισαν με πρόταση του αείμνηστου δικηγόρου των Ιωαννίνων, Πύρρου Ναθαναήλ, να ονομαστεί «Πανηπειρωτικός Αθλητικός Σύλλογος Γιάννινα». Μάλιστα, για να μη χαθεί η Β’ Εθνική Κατηγορία, αποφασίστηκε ο Α.Ο.Ι. να μετονομαστεί σε Π.Α.Σ. Γιάννινα και ο Αβέρωφ να μετονομαστεί σε Π.Α.Σ. Μπιζάνι, που θα αποτελούσε και το φυτώριο του Π.Α.Σ. Έτσι, στις 8 Ιουλίου του 1966 εκδόθηκε η 366/1966 απόφαση του Πρωτοδικείου, σύμφωνα με την οποία ο Α.Ο.Ι. μετονομάστηκε σε Π.Α.Σ. Γιάννινα και έλαβε μέρος στο πρωτάθλημα της Β’ Εθνικής της περιόδου 1966-1967. Την ίδια μέρα πάλι, από το Πρωτοδικείο εκδόθηκε και η υπ’ αριθμόν 370/1966 απόφαση για την μετονομασία του Αβέρωφ σε Π.Α.Σ. Μπιζάνι.

Στην αρχή τηρούνταν οι λεπτές ισορροπίες για να «περπατήσει» η συγχώνευση. Την διοίκηση του Π.Α.Σ. απάρτιζαν άνθρωποι απ’ όλα τα πρώην σωματεία, όπως και ποδοσφαιριστές, αλλά με τον καιρό και η τοπική κοινωνία δέχτηκε τα νέα δεδομένα και αγκάλιασε τη νέα ομάδα, δηλ. τον Π.Α.Σ. Γιάννινα. Στα πρώτα χρόνια στο πρωτάθλημα της Β’ Εθνικής, δεν υπήρχαν και μεγάλες διακρίσεις.

Από το 1971 και μετά άρχισε ναχτίζεται σταδιακά η μεγάλη ομάδα, καθώς έφτασαν στα Γιάννινα οι Αργεντίνοι άσσοι Εδουάρδος Κοντογιωργάκης, Αλφρέδο Γκλασμάνης, Χουάν Μοντέζ, Όσκαρ Αλβαρέζ, Εδουάρδο Λίσσα, Τίτο Παστερνάκης. Από το 1973 και μετά έγινε η πανίσχυρη ομάδα του «Άγιαξ της Ηπείρου», που το 1974 ανέβηκε για πρώτη φορά στην Α’ Εθνική μέσα σε ένα ντελίριο των Ηπειρωτών φιλάθλων.

Στην Α’ Εθνική ο Π.Α.Σ. έμεινε για 10 ολόκληρα χρόνια, γράφοντας χρυσές σελίδες δόξας στην ιστορία του. Χρειάζεται ένα ολόκληρο βιβλίο για να καταγραφούν εκείνες οι μεγάλες επιτυχίες. Τη σεζόν ‘83-’84 ήρθε ο πρώτος υποβιβασμός στην Β’ Εθνική έπειτα από αγώνα μπαράζ με τον Πανιώνιο στη Λάρισα. Επανήλθε στη μεγάλη κατηγορία την επόμενη χρονιά, αλλά σιγά-σιγά άρχισαν τα πέτρινα χρόνια και οι δύσκολες καταστάσεις. Στην μεγάλη κατηγορία αγωνίστηκε την διετία 1985-1987 και τις σεζόν 1990-1991, 2000-2001, 2002-2003. Τα υπόλοιπα χρόνια ήταν στη Β’ Εθνική, φτάνοντας δύο φορές και στη Γ’ Εθνική.
Οι μεγάλες στιγμές για όλους τους Ηπειρώτες φιλάθλους ήταν την δεκαετία 1972-1982, κατά την οποία σημειώθηκαν οι μεγάλες επιτυχίες, καταλαμβάνοντας μάλιστα και την 5η θέση την αγωνιστική περίοδο 1975-1976.

Γιατί τον είπαν «Άγιαξ της Ηπείρου»

Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 που άρχισε να ανεβαίνει ο Π.Α.Σ. και να παίζει καταπληκτικό ποδόσφαιρο, μεσουρανούσε στην Ευρώπη ο Άγιαξ της παρέας του Γιόχαν Κρόιφ, που κέρδισε τον Παναθηναϊκό 2-0 στον Τελικό του Κυπέλλου Πρωταθλητριών στις 2 Ιουνίου του 1971 στο «Γουέμπλεϋ». Επειδή και ο Π.Α.Σ. έπαιζε φανταιζί ποδόσφαιρο, τον ονόμασαν «Άγιαξ της Ηπείρου». Μάλιστα, φορούσε και τις ίδιες χαρακτηριστικές φανέλες με τον Ολλανδό Αίαντα, με την μόνη διαφορά ότι αυτή η χαρακτηριστική πλατιά κάθετη ρίγα στη μέση, ήταν για τον Π.Α.Σ. μπλε και όχι κόκκινη όπως των Ολλανδών.

Όταν ο Π.Α.Σ. έγινε τραγούδι

«Π.Α.Σ. Γιάννινα, Άγιαξ της Ηπείρου, μη σας τρομάζει τίποτε, απόγονοι του Πύρρου…
Π.Α.Σ., Π.Α.Σ., Π.Α.Σ., και σύντομα θα πας στην Α’ Εθνική ομάδα θρυλική…»
Αυτές είναι μερικές από τις στροφές των στίχων του ιστορικού ύμνου του Π.Α.Σ.., που έγραψε στις αρχές της δεκαετίας του ’70 ο γνωστός Ηπειρώτης τραγουδιστής Αλέκος Κιτσάκης, «το αηδόνι της Ηπείρου». Το τραγούδι αυτό το τραγουδούσαν μικροί και μεγάλοι και όπως θυμάται ο Αλέκος Κιτσάκης, ο δίσκος πούλησε πάνω από 500.000 κομμάτια, ρεκόρ για τα δεδομένα της εποχής. «Έχω κάνει πάνω από 2.000 τραγούδια στα 50 χρόνια της καριέρας μου, αλλά τον ύμνο του Π.Α.Σ. τον κατατάσσω ανάμεσα στις 10 πιο μεγάλες επιτυχίες» μας λέει ο Κιτσάκης, που πέρασε στην Ιστορία σαν ως υμνωδός του Π.Α.Σ.

pas-hymn.mp3 -

Ακούστε τον Ύμνο του Π.Α.Σ. Γιάννινα

Τo TOP-10 των επιτυχιών

1. ’74-’75: Π.Α.Σ.- Παναθηναϊκός 2-0 (Αλβαρέζ [2])
2. ’75-’76: Π.Α.Σ.- Π.Α.Ο.Κ. 2-0 (Αλβαρέζ , Γκλασμάνης)
3. ’75-’76: Π.Α.Σ.- Ολυμπιακός 3-0 (Κοντογιωργάκης, Αλβαρέζ, Μπρεντάνος)
4. ’75-’76: Π.Α.Σ.- Παναθηναϊκός 2-1 (Μπρεντάνος [2] – Λιβαθηνός)
5. ’75-’76: Π.Α.Σ.- Α.Ε.Κ. 2-0 (Αλβαρέζ, Τόσκας [αυτ.])
6. ’77-’78: Παναθηναϊκός - Π.Α.Σ. 2-3 (Γκλασμάνης [2], Δημ. Σεϊταρίδης – Ελευθεράκης, Ασλανίδης)
7. ’79-’80: Π.Α.Σ.- Παναθηναϊκός 4-1 (Τσιριμώκος [2], Παπαχρήστου, Σεϊταρίδης - Κόβης)
8. ’80-’81: Π.Α.Σ.- Παναθηναϊκός 2-1 (Ανανιάδης [2], - Ντουρονικολάε)
9. ’81-’82: Π.Α.Σ.- Ολυμπιακός 2-1 (Παπαγεωργίου, Ανανιάδης - Βαμβακούλας)
10. ’85-’86: Π.Α.Σ.- Ολυμπιακός 3-1 (Μανέφσκι, Παρασκευόπουλος, Χαρίσης - Αναστόπουλος).

Ο τρόπος που ζουν οι Έλληνες Νο 71- Το κάπνισμα στην Ελλάδα

Το κάπνισμα και ο Έλληνας είναι δύο έννοιες τόσο δεμένες που ώρες-ώρες μας κάνουν να πιστεύουμε ότι δεν μπορεί η μία χωρίς την άλλη. Γι' αυτό είμαστε οι πρώτοι καπνιστές στην Ευρώπη, με την Πολωνία να μας ακολουθεί από μακριά στην δεύτερη θέση. Το πως φτάσαμε μέχρι την απαγόρευση του καπνίσματος στους δημόσιους χώρους από την 1η Ιουλίου είναι μια πορεία τόσο μεγάλη που θέλει παραπάνω από μια ρουφιξιά για να τελειώσει...

Το τσιγάρο στην Ελλάδα είναι κάτι σαν τον τελευταίο αυτοκράτορα. Περνάει τις τελευταίες του μεγάλες στιγμές πριν την οριστική του απαγόρευση στους δημόσιους χώρους. Από τα πρώτα χρόνια της εμφάνισης του τσιγάρου, όμως, η Ελλάδα έπαιξε έναν πρωταγωνιστικό ρόλο στη βιομηχανία του. Ηδη στις αρχές του 20ου αιώνα οι Ελληνες εξήγαγαν τα καπνά τους στη Γερμανία, την Ολλανδία, την Αίγυπτο. Στον μεσοπόλεμο, όταν πια η καλλιέργεια καπνού έγινε συστηματική σε πολλές γεωργικές περιοχές (Αγρίνιο, Καλαμάτα, Κατερίνη, Ξάνθη κ.α.) χιλιάδες οικογένειες, εκατοντάδες χωριά αλλά και ολόκληρες περιοχές επιβίωσαν χάρη στον καπνό. Αμύθητες περιουσίες δημιουργήθηκαν από ξακουστούς σε όλη τη Μεσόγειο καπνέμπορους, βιομηχανίες κατασκευάστηκαν και συνεργάστηκαν με πολυεθνικές.

Οι τελευταίες είχαν έρθει στην Ελλάδα για να εκμεταλλευτούν το «πράσινο χρυσάφι» και αμέτρητα δισεκατομμύρια δραχμών εισέρευσαν στα ταμεία του ελληνικού κράτους. Αυτή η εξάπλωση της παραγωγής καπνού στην Ελλάδα, παρότι προοριζόταν κατά ένα μεγάλο ποσοστό για τις εξαγωγές, δημιούργησε μια εγχώρια αγορά για τον καπνό. Ετσι, ενώ στην αρχή το τσιγάρο αποτελούσε συνήθεια των εύπορων τάξεων -κι αποκλειστικά αντρική συνήθεια, σιγά-σιγά και ειδικά με την έκρηξη των δύο μεγάλων παγκόσμιων πολέμων το κάπνισμα εξαπλώθηκε και στα πιο λαϊκά στρώματα. Παράλληλα, από τον μεσοπόλεμο και μετά άρχιζαν να καπνίζουν και μερικές γυναίκες.

Το κάπνισμα ως σύμβολο της γυναικείας χειραφέτησης ενσαρκώθηκε καλύτερα από οποιονδήποτε άλλο από τη μεγάλη σταρ του κινηματογράφου Μελίνα Μερκούρη. Η οποία πέρασε το στυλ της χειραφετημένης και της βαμπ παίζοντας το 1955 τη «Στέλλα». Λίγο πιο πριν, το 1952 στην ταινία «Αγνή Του Λιμανιού» κάπνιζαν οι γυναίκες ελευθέρων ηθών, οι «τροτέζες». Με το κάπνισμα οι γυναίκες έκαναν τη δική τους επανάσταση. Με κάθε ρουφηξιά κατακτούσαν όλο και περισσότερο ακόμα ένα πρώην ανδρικό οχυρό.

Τον πρωταγωνιστικό ρόλο σε αυτή τη μίνι επανάσταση έπαιζαν οι πρωταγωνίστριες του ελληνικού σινεμά, σε μια εποχή που αυτός είχε τη δύναμη της τηλεόρασης: «Ολες οι μεγάλες πρωταγωνίστριες κάπνισαν. Ακόμα και οι μη καπνίστριες. Οπως η Βουγιουκλάκη στο «Δόλωμα». Εκεί υπάρχει η σκηνή που κλέβει τον αναπτήρα του Αλεξανδράκη...» θα μας πει ο Μάκης Δελαπόρτας. Το κάπνισμα στη δεκαετία του ’60 θα γίνει σύμβολο της νεανικής επανάστασης. Υπάρχει η χαρακτηριστική σκηνή της ταινίας ο «Γαμπρός από το Λονδίνο» όπου ο νεαρός πρωταγωνιστής πάει στην τουαλέτα για να καπνίσει και φαίνεται να βγαίνει ο καπνός από την πόρτα της. Οι κυρίες των σαλονιών κάπνιζαν πίπα. Χαρακτηριστική για την ελληνική πραγματικότητα είναι η εικόνα της Ρένας Βλαχοπούλου που κάπνιζε πίπα στη «Χαρτοπαίχτρα».

Η εικόνα του καπνού

Για τον άντρα το τσιγάρο αποτέλεσε για ένα μεγάλο διάστημα, ένα βλαβερό, όπως αποδείχθηκε, αξεσουάρ αρρενωπότητας και ανδρισμού. Χαρακτηριστική είναι η εικόνα του σκληροτράχηλου cowboy στη διαφήμιση του Μάλμπορο που διετέλεσε για ένα μεγάλο διάστημα ως η πιο δημοφιλής μάρκα τσιγάρων στην Ελλάδα. Αλλά και για να μην ξεφύγουμε από τον ελληνικό κινηματογράφο, που η ιστορία του αποτελεί τη σελιλόιντ εκδοχή της πραγματικής σχέσης του Ελληνα με το τσιγάρο, χαρακτηριστική εικόνα όπου το κάπνισμα είναι ένα δείγμα μαγκιάς δεν είναι άλλη από αυτή του Παπαμιχαήλ στις «Διπλοπενιές» όπου τραγουδάει τον «Αποχαιρετισμό» του Ξαρχάκου με ένα τσιγάρο στο στόμα.

Χρησιμοποιούμε πολλές εικόνες σχετικές με το κάπνισμα. Και αυτό γιατί επιστημονικές έρευνες έχουν αποδείξει ότι αν ο άνθρωπος δεν έβλεπε θα κάπνιζε λιγότερο. Αυτό συμβαίνει γιατί ο καπνιστής περισσότερο από το ίδιο το τσιγάρο καπνίζει την εικόνα του. Κάτι που έχει σχέση και με τον τρόπο με τον οποίο φτιάχνονται ακόμα και τα πακέτα των τσιγάρων. Από τα πιο σκληρά που πουλάνε περισσότερο σε κόκκινα πακέτα, μέχρι τα πιο μαλακά που τα προσφέρουν σε πιο ανοιχτά χρώματα από το γκρι και το γαλάζιο μέχρι το λευκό. Μερικοί αρέσκονταν και στο μαύρο που είχαν μάρκες όπως το «John Players Special». Ενώ το σκούρο πράσινο είχε ταυτιστεί με τη γεύση μέντας που είχε το εν λόγω τσιγάρο.

Στην Ελλάδα της δεκαετίας του ’70 μαζί με τις καμπάνες, τις μακριές φαβορίτες και τις ποδοσφαιρικές κόντρες που παίζονταν στους δρόμους μεταξύ αριστερών και δεξιών είχαν αρχίσει τα τσιγάρα να βγαίνουν σε διαφορετικές κατηγορίες. Κατά τη διάρκεια αυτής της δεκαετίας κάνουν την εμφάνιση τους τα πρώτα «milds» ενώ το κοινό δεν έχει κάνει ακόμα τη μαζική στροφή του προς τα εισαγόμενα ξένα αφού τα «Ασος» εξακολουθούν να καπνίζονται από πολλούς. Τα άφιλτρα τα κάπνιζαν οι πιο σκληροί (μια εικόνα που κράτησε μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του ’90 με τα «Σαντέ»).

Στα τέλη της δεκαετίας επιχειρείται η πρώτη επίθεση εναντίον του καπνίσματος και της σχεδόν αγγελικής, σε σύγκριση με τα σημερινά δεδομένα, εικόνας του με την πρώτη εκστρατεία εναντίον του καπνίσματος που γίνεται από τον τότε υπουργό Υγείας κύριο Δοξιάδη. «Ηταν ο πρώτος πολιτικός άνθρωπος ο οποίος διείδε τις επιπτώσεις που είχε η διαδικασία του καπνίσματος στη δημόσια υγεία. Είχε αρχίσει μεγάλη και οργανωμένη τότε καμπάνια που είχε αποτελέσματα. Σταμάτησε γιατί άλλαξε ο υπουργός», θα μας πει ο κύριος Μπεχράκης.

Προτιμήσεις και επιδόσεις

Παρά τις δυνατές αντοχές που έδειξε η βιομηχανία καπνίσματος στην Ελλάδα η ένταξη της χώρας μας στην Ευρωπαϊκή Ενωση θα σήμαινε και την εισαγωγή καινούργιων αυστηρών κανονισμών της Ενωσης κατά του καπνίσματος. Ετσι τα τελευταία χρόνια η αντικαπνιστική μάχη έχει ενταθεί. Η νομοθεσία που υπακούει στους ευρωπαϊκούς κανονισμούς ενσωματώνεται στο ελληνικό δίκαιο και παρά τις αντιδράσεις που προκαλεί, παρά το ότι βρίσκει ανενημέρωτη την κοινή γνώμη, η πολιτεία δείχνει τη βούληση να την εφαρμόσει.

Για το μεγάλο ραντεβού της 1ης Ιουλίου, της ημερομηνίας ορόσημο για την αντικαπνιστική εκστρατεία στην Ελλάδα, οι επιχειρήσεις θα πρέπει να λάβουν όλα τα απαραίτητα μέτρα, από την τήρηση της απαγόρευσης, τη σήμανση, μέχρι τη δημιουργία χώρου για κάπνισμα, αν δεν θέλουν να βρεθούν αντιμέτωπες με αγωγές, πρόστιμα και δικαστικές διώξεις. Αξίζει να αναφέρουμε ότι ήδη οι πρώτες ανάλογες υποθέσεις, αγωγές εργαζομένων για βλάβες που υπέστησαν στο εργασιακό τους περιβάλλον από παθητικό κάπνισμα, βρίσκονται στα δικαστήρια, ορισμένες μάλιστα έχουν τελεσιδικίσει υπέρ των εναγόντων. Παρ’ ολ’ αυτά κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων δεκαετιών ο πληθυσμός των καπνιστών στην Ελλάδα διευρύνθηκε.

Αιτία οι δύο «ομάδες» που ήρθαν να προστεθούν σε εκείνη των ανδρών: οι γυναίκες και οι ανήλικοι. Αυτή τη στιγμή η Ελλάδα θεωρείται η πρώτη χώρα στον κόσμο σε αναλογία καπνιστριών στο γυναικείο πληθυσμό, ενώ πολύ ψηλά βρίσκεται και το ποσοστό των νέων που ξεκινούν το κάπνισμα πριν ενηλικιωθούν. Το Φεβρουάριο του 2006 η εταιρεία Focus, έδωσε στη δημοσιότητα τα στοιχεία πανελλαδικής έρευνας με τίτλο «Ο Ελληνας και το κάπνισμα».

Σύμφωνα με τα στοιχεία, το 41% των ερωτηθέντων είχαν δηλώσει καπνιστές τουλάχιστον έξι τσιγάρων την ημέρα. Το αντίστοιχο μέσο ποσοστό στην Ευρωπαϊκή Ενωση, σύμφωνα με στοιχεία του Ευρωβαρόμετρου βρίσκεται, στο 30%. Η εξέλιξη του ποσοστού αυτού τη δεκαετία 1995 - 2005, δεν αφήνει πολλά περιθώρια αισιοδοξίας, καθώς στην αρχή της συγκεκριμένης δεκαετίας το ποσοστό στην Ελλάδα ήταν 39%. Δεν είναι όμως μόνο ότι καπνίζουν πολλοί, πρόβλημα είναι επίσης ότι καπνίζουν πολύ. Σύμφωνα με την έρευνα, οι «σκληροπυρηνικοί» καπνιστές με πάνω από δύο πακέτα τη μέρα ανέρχονται σε 15%, οι «μετριοπαθείς» (20-39 τσιγάρα) σε 38%, οι «ευκαιριακοί» (6 - 19 τσιγάρα) σε 35% και οι «περιστασιακοί» (ως πέντε τσιγάρα τη μέρα) ανέρχονται σε 12%.

Τα τελευταία χρόνια, οι Ελληνες -ειδικά στις ηλικίες 18 έως 34- έχουν στρέψει το ενδιαφέρον τους από τα κλασικά τσιγάρα σε πακέτο, που εξακολουθούν να είναι πρώτα σε κατανάλωση, στα στριφτά. Σύμφωνα με στέλεχος καπνοβιομηχανίας με τον οποίο συζητήσαμε το θέμα, οι λόγοι είναι τρεις: ο οικονομικός (συμφέρει να καπνίζεις στριφτά), ο αρωματικός (ο καπνός είναι εμπλουτισμένος με διάφορα αρώματα) και ο ιατρικός (ο μέσος καπνιστής κάνει λιγότερα τσιγάρα την ημέρα γιατί το χειροποίητο απαιτεί χρόνο).

Ο χύμα καπνός αποτελούσε μέχρι πρόσφατα το 10% του καπνού που καταναλώνουν οι άνδρες και το 5% για τις γυναίκες ενώ οι πληροφορίες αναφέρουν ότι το ποσοστό αυτό έχει ανέβει κι άλλο. Τα βαριά τσιγάρα (full flavor) αποτελούν το 55% των τσιγάρων του άνδρα και το 37% της γυναίκας, τα light τσιγάρα (ο όρος δεν υφίσταται πλέον, αλλά αντιπροσωπεύει τσιγάρα με περιεκτικότητα πίσσας 6-9 mg) το 23% των τσιγάρων των ανδρών και το 37% των γυναικών, ενώ μονοψήφια ποσοστά καταλαμβάνουν σε γυναίκες και άνδρες τα super light τσιγάρα (4-5 mg πίσσας), τα ultra (2-3 mg) και τα one (1 mg πίσσας).Το ότι επιμένουν οι Ελληνες να καπνίζουν περισσότερο από τους Ευρωπαίους μπορούμε να το αποδώσουμε στην κραταιά θέση της ελληνικής βιομηχανίας τσιγάρων.

Timeline

• 1909: Εισάγονται οι πρώτες σιγαροποιητικές μηχανές στην Ελλάδα από τους βιομηχάνους Βάρκα και Καραβασίλη.
• 1913: Ιδρύεται στο Αγρίνιο η Ομόρρυθμος Καπνεμπορική Εταιρεία «Αφοί Παπαστράτου»
• 1931: Κυκλοφορεί η πρώτη διαφήμιση εταιρείας τσιγάρων στην Ελλάδα.
• 1939: Αρχίζει η μείωση της κατανάλωσης αρωματικών καπνών. Τα «λαϊκά τσιγάρα» παρά τη νέα φορολογία και την οικονομική κρίση αποκτούν μεγαλύτερο καταναλωτικό κοινό.
• 1940: Κατασκευάζονται τσιγάρα «AERA» με σκοπό την ενίσχυση του φρονήματος των Ελλήνων στρατιωτών.
• 1950: Κυκλοφορεί το πρώτο τσιγάρο με φίλτρο
• 1971: Κυκλοφορεί το πρώτο Marlboro lights
• 1978: Ο υπουργός υγείας Σπύρος Δοξιάδης, ξεκινά την πρώτη αντικαπνιστική εκστρατεία στην Ελλάδα.
• 1980: Από τις αρχές της δεκαετίας παρασκευάζονται στην Ελλάδα σχεδόν όλες οι ξένες μάρκες τσιγάρων και παύουν σταδιακά να εισάγονται.
• 1995: Κυκλοφορεί η μάρκα President σε μια πρωτοποριακή μορφή πακέτου 30 τσιγάρων
• 1996: Yπερψηφίζεται ο ευρωπαϊκός νόμος για την απαγόρευση της διαφήμισης του καπνίσματος με την ψήφο του τότε Υπουργού υγείας κ. Γείτονα
• 2003: Η Παπαστράτος ΑΕ γίνεται Philip Morris International.

Η Πολυξένη Νικολοπούλου - Σταμάτη μας είπε:

• «Δεν πιστεύω στις απαγορεύσεις του καπνίσματος. Περισσότερο πιστεύω στην ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση σε όλα τα επίπεδα, με αφετηρία το σχολείο. Εκτός από το παθητικό κάπνισμα, το τσιγάρο μολύνει με ουσίες που μένουν στον περιβάλλοντα χώρο και εισπνέονται αργότερα, προκαλώντας έτσι μια μορφή τριτογενούς βλάβης, μετά την πρωτογενή που είναι το κάπνισμα και τη δευτερογενή, το παθητικό»

Το τσιγάρο του μάγκα

• «O άντρας με ένα τσιγάρο στο στόμα, έκφραση πικρή και τα μάτια κάτω, στάθηκε στη μέση ακίνητος, σαν για να ισορροπήσει, άνοιξε τα χέρια του φτερούγες, σαν το πονεμένο πουλί, κι άρχισε τις φιγούρες του. Ηταν καλός χορευτής. [...] Mας είχε γράψει στα παπούτσια του, μας αγνοούσε, μας είχε εξαφανίσει. Xόρευε μονάχα για τον εαυτό του [...]».

Ο Μποστ (1918 - 1996) σκιαγραφεί έναν τυπικό ζεϊμπέκη. «Μια νύχτα στον Αιγάλεω». Ερμής, 1998.

Το τσιγάρο του στρατιώτη

• «Γιατί; διότι -είπε ίσως ο πατέρας μου-, διότι πρέπει να έχει ο στρατιώτης το τσιγάρο του, το μικρό παιδί την κούνια του κι ο ποιητής τα μανιτάρια του».

Η σύγχρονη ιστορία του τσιγάρου είναι συνυφασμένη με τον στρατό. Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου το κάπνισμα γνώρισε τεράστια διάδοση ανάμεσα στους στρατιώτες που ένιωθαν ότι το τσιγάρο τους πρόσφερε ενέργεια και αυτοπεποίθηση, ενώ πολλοί είναι εκείνοι που ξεκινούν το κάπνισμα κατά τη διάρκεια της θητείας τους.

Τα τσιγάρα πεθαίνουν τραγουδώντας

• «Αναψε το τσιγάρο δώσμου φωτιά» από το «Αναψε Τσιγάρο» της Καίτης Γκρέυ σε μουσική Γεράσιμου Κλουβάτου

• «...Να ‘μουνα αεράκι, καπνός από τσιγάρο» - Από το «Μια βραδιά στο λούκι» των Χάρη και Πάνου Κατσιμίχα

• «Ή το τσιγάρο ή εγώ» - Νίκος Καρβέλας

• «Το ένα χέρι στο τσιγάρο το άλλο χέρι στο μπεγλέρι» - Aπό το «Η Γυναίκα του κεφιού» που τραγούδησε η Μαίρη Χρονοπούλου.

Το μέρος Νο 71 της έρευνας “Ο τρόπος που ζουν οι Έλληνες”. Των Θανάση Αντωνίου, Θώμης Μελίδου και Χαράλαμπου Νικόπουλου (reportage@pegasus.gr). Από τις “Εικόνες”, τεύχος Νο 383, εβδομαδιαίο περιοδικό, ένθετο στο ΕΘΝΟΣ της Κυριακής, 28 Ιουνίου 2009.

Το χρονικό μιας απαγόρευσης

Αιώνες πριν φτάσουμε στη σημερινή παγκόσμια υστερία κατά του καπνίσματος είχαν αρχίσει να διατυπώνονται οι πρώτες αντιδράσεις καθώς και μεμονωμένες προσπάθειες απαγόρευσής του...

Ο καπνός υπήρξε αμφιλεγόμενος ήδη από την εμφάνισή του. Αρχικά αρκούσε η απόλαυση που συνόδευε τη χρήση του για να θεωρηθεί ύποπτος. Δεν είναι τυχαίο ότι από τον 16ο αιώνα η Καθολική Εκκλησία είχε επιβάλει στους πιστούς την απαγόρευσή του στους χώρους λατρείας των ισπανικών αποικιών.

Την ίδια εποχή, όμως, οι Αγγλοι θεωρούν ότι ο καπνός μπορεί να βοηθήσει στη θεραπεία του πονόδοντου, ακόμη και του καρκίνου. Τον επόμενο αιώνα οι απαγορεύσεις θα γίνουν πιο δημοφιλείς. Τις επιβάλλουν οι Τούρκοι κληρικοί, η πολιτεία της Μασαχουσέτης, ακόμη και η ελληνική Εκκλησία, που ισχυρίζεται ότι ο Νώε δηλητηριάσθηκε με καπνό. Ο τσάρος Μιχαήλ θεωρεί το κάπνισμα θανάσιμη αμαρτία και την τιμωρεί ακόμη και με θανατική ποινή.

Ο 18ος αιώνας φέρνει, αν όχι την αποκατάσταση του καπνίσματος, έστω την εξάπλωσή του. Η σύζυγος του βασιλέως Γεωργίου Γ’ γίνεται γνωστή ως «καπνισμένη Σάρλοτ», ενώ ο Ναπολέων καπνίζει περίπου εννέα κιλά καπνό τον μήνα και ο πάπας Βενέδικτος 13ος, έχοντας ενδώσει ο ίδιος, αίρει τις απαγορεύσεις που έχει επιβάλει στους κληρικούς του. Την ίδια εποχή ωστόσο περιγράφεται για πρώτη φορά και η ασθένεια που θα μείνει γνωστή ως «καρκίνος του πνεύμονα». Τότε έρχονται δύο Γερμανοί φοιητητές του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης να περιορίσουν την απόλαυση των επιπόλαιων. Το 1828 απομονώνουν την ουσία της νικοτίνης από τον καπνό και καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για εξαιρετικά «επικίνδυνο δηλητήριο».

Ηδη, όμως, ο καπνός έχει αναδειχθεί σε τεράστιο οικονομικό και πολιτικό όπλο, το οποίο πολύ δύσκολα θα μπορούσε να αγνοηθεί. Το 1848 οι Ιταλοί σταματούν να καπνίζουν, διαμαρτυρόμενοι για το αυστριακό μονοπώλιο στη διακίνηση καπνού. Αιματηρές μάχες ξεσπούν όταν Αυστριακοί στρατιώτες εμφανίζονται να καπνίζουν πούρα στον δρόμο. Στο τέλος του ίδιου αιώνα κάνουν δειλά την εμφάνισή τους έρευνες επιστημόνων οι οποίοι αρχικά αναρωτιούνται μήπως το κάπνισμα δημιουργεί αναπνευστικά και νευρολογικά προβλήματα. Οι εταιρείες παραγωγής και εκμετάλλευσης προϊόντων καπνού έχουν στο μεταξύ γιγαντωθεί και έχουν αποκτήσει τεράστια οικονομική δύναμη και αντίστοιχη πολιτική επιρροή. Γι’ αυτό και οι ισχυρές αποφάσεις τοπικών και κεντρικών κυβερνήσεων για περιορισμένη ή ευρεία απαγόρευση του καπνίσματος άργησαν να έρθουν. Και ήρθαν μόνο έπειτα από πολλά χρόνια επιμονής των επιστημόνων και βομβαρδισμό δικαστικών προσφυγών.

Πρωτοπόροι

Ενα καθεστώς που διενεργούσε σοβαρές επιστημονικές έρευνες και διέθετε τα μέσα να επιβάλει τις αποφάσεις του ήταν η ναζιστική Γερμανία. Ο Αδόλφος Χίτλερ είχε πειστεί για τις βλαπτικές συνέπειες του καπνίσματος στα «ανώτερα γονίδια» των Γερμανών και είχε προχωρήσει στις σχετικές απαγορεύσεις. Αυτός είναι κυρίως και ο λόγος που η προσπάθεια επιβολής νέων απαγορεύσεων τα τελευταία χρόνια προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από τους Γερμανούς, οι οποίοι ωστόσο τελικά συμμορφώθηκαν σε μία από τις αυστηρότερες νομοθεσίες στην Ευρώπη, η οποία βέβαια διαφέρει από το ένα ομόσπονδο κρατίδιο στο άλλο.

Σήμερα από τις ΗΠΑ, που εφαρμόζουν τον πλέον απόλυτο αλλά και κοινωνικά εμπεδωμένο αποκλεισμό του καπνιστή, μέχρι την Τανζανία, όπου η κυβέρνηση ξεκινώντας από το 2003 έχει θέσει ως στρατηγικό στόχο μια ελεύθερη από τον καπνό χώρα, και από την Ιρλανδία, η οποία το 2004 έγινε η πρώτη χώρα στον κόσμο που απαγόρευσε εντελώς το κάπνισμα σε δημόσιους χώρους και χώρους εργασίας, ώς το Μπουτάν, όπου απαγορεύεται ακόμη και η πώληση ειδών καπνού, κοινωνίες και κυβερνήσεις αφυπνίζονται και αντιδρούν προκειμένου να να περιοριστεί κατ’ αρχάς το «παθητικό κάπνισμα» και στη συνέχεια να μειωθεί ο αριθμός των καπνιστών, έχοντας πλέον πειστεί για τη σοβαρή επιβάρυνση της υγείας που προκαλεί ο καπνός.

• 1924: Το αμερικανικό περιοδικό Reader’s Digest δημοσιεύει επιστημονική έρευνα με τίτλο: «Μήπως ο καπνός τραυματίζει το ανθρώπινο σώμα;».
• 1929: Γερμανός ερευνητής διατυπώνει για πρώτη φορά θεωρία που συνδέει το κάπνισμα με τον καρκίνο του πνεύμονα.
• 1950: Στην «Επιθεώρηση της Αμερικανικής Ιατρικής Ενωσης» δημοσιεύεται άρθρο των Γουάιντερ και Γκρέιαμ που υποδεικνύει το κάπνισμα ως πιθανή αιτία βρογχογενούς καρκινώματος.
• 1953: Το Reader’s Digest επανέρχεται με άρθρο «Καρκίνος με το πακέτο».
• 1954: Μια γυναίκα από το Σεντ Λούις μηνύει καπνοβιομηχανία για τον θάνατο του συζύγου της, αλλά χάνει τη δίκη.
• 1957: Ο πάπας Πίος 12ος απαγορεύει το κάπνισμα στους Ιησουίτες μοναχούς.
• 1964: Το υπουργείο Υγείας των ΗΠΑ ανακοινώνει τη σχέση καπνίσματος και καρκίνου στον πνεύμονα.
• 1965: Στη Βρετανία απαγορεύεται η διαφήμιση προϊόντων καπνού.
• 1971: Οι καπνοβιομηχανίες συμφωνούν να αναγράφονται προειδοποιήσεις στα πακέτα των τσιγάρων.
• 1981: Δημοσιεύεται η έρευνα Ιάπωνα επιστήμονα για το παθητικό κάπνισμα.
• 1993: Στην πολιτεία της Καλιφόρνια απαγορεύεται το κάπνισμα σε απόσταση 1,5 μέτρου από δημόσια κτίρια.
• 1994: Η πολιτεία του Μισισιπή ζητά δικαστικώς να αποζημιωθεί για τα έξοδα περίθαλψης πολιτών με ασθένειες που συνδέονται με το κάπνισμα. Η υπόθεση λήγει με εξωδικαστικό συμβιβασμό.
• 2000: Ο Ελληνοαμερικανός δικηγόρος Πίτερ Αντζελος κερδίζει για λογαριασμό της πολιτείας του Μέριλαντ περίπου €4 δισ. από καπνοβιομηχανίες τις οποίες είχε μηνύσει ως υπεύθυνες για την ασθένεια πολιτών της περιοχής.
• 2001: Η Philip Morris παραδίδει στην κυβέρνηση της Τσεχίας έρευνα με την οποία «αποδεικνύεται» ότι οι καπνιστές κάνουν οικονομία στο κράτος, καθώς πεθαίνουν νέοι.
• 2005: Κυκλοφορεί η ταινία «Thank you for smoking». Στην οθόνη δεν εμφανίζεται ούτε ένα αναμμένο τσιγάρο.
• 2008: Το Ιδρυμα Μπιλ και Μελίντα Γκέιτς διαθέτει €120 εκ. για διεθνείς καμπάνιες κατά του καπνίσματος. Ο δήμαρχος της Νέας Υόρκης Μάικλ Μπούμπεργκ, μέσω του ιδρύματός του, διαθέτει περισσότερα από €400 εκ. για τον ίδιο σκοπό.
  

Από την πατάτα στο τσιγάρο

Η ιστορία των απαγορεύσεων -προϊόντων και απολαύσεων - βρίθει από περιστατικά όπου τα κατασταλτικά μέτρα, αντί να επιφέρουν τα προσδοκώμενα αποτελέσματα, γιγάντωσαν την επιθυμία της μάζας για τον «απαγορευμένο καρπό» και αύξησαν επιθυμία και ζήτηση, έστω και παράνομη.

ΠΟΤΟ: Η ποτοαπαγόρευση είναι η διασημότερη όλων των απαγορεύσεων, καθώς δημιούργησε ένα τεράστιο κύκλωμα μαύρου εμπορίου με δισ. δολάρια κέρδη. Είναι η εποχή από το 1920 ώς το 1933, κατά την οποία απαγορεύτηκε η παρασκευή, εισαγωγή, εξαγωγή, πώληση και διακίνηση αλκοολούχων ποτών. Αρχικώς είχε ξεκινήσει από το 1850 σε αρκετές πολιτείες του Νότου. Είχαν πρωτοστατήσει θρησκευτικές προτεσταντικές οργανώσεις του μεθοδιστικού δόγματος που δημιούργησαν δύο ισχυρές ομάδες: Την Ενωση κατά των Σαλούν και την Ενωση Γυναικών για τη Χριστιανική Εγκράτεια, που στο τέλος ίδρυσαν και το Κόμμα της Ποτοαπαγόρευσης. Η απαγόρευση τέθηκε σε ισχύ με τον νόμο Βόλτσιντ στις 16 Ιανουαρίου του 1920. Ηταν η χαρά των μαφιόζων που έκαναν χρυσές δουλειές. Τα σημεία πώλησης αλκοόλ έφθασαν τα 30.000, σχεδόν διπλάσια από την εποχή προ απαγόρευσης. Το τραγικό στην όλη ιστορία ήταν ότι αυξήθηκε ο αλκοολισμός και τα εγκλήματα τριπλασιάστηκαν. Καταργήθηκε με νόμο του Προέδρου Ρούσβελτ το 1933.

ΚΑNΝΑΒΗ: Η απαγόρευση της κάνναβης ξεκίνησε από τις ΗΠΑ το 1937 και αμέσως εξαπλώθηκε σε όλον τον κόσμο. Μέχρι τότε η κάνναβη αποτελούσε προϊόν πολυχρηστικής αξίας. Καταγράφεται, μάλιστα, σε βιβλία ιατρικών συνταγών από το 1737, ενώ έχουμε και παλαιότερες αναφορές για κλωστική χρήση. Μέχρι τον 19ο αιώνα αποτελούσε την πλέον εκτεταμένη καλλιέργεια στη γη. Αρχισε να δαιμονοποιείται όταν ο τότε πολυεκατομμυριούχος εργοστασιάρχης Ράντολφ Χιρστ άρχισε την προπαγάνδα εναντίον της κάνναβης στις εφημερίδες που ήλεγχε, μαζί με τον βιομήχανο πετροχημικών Ντι Ποντ, ο οποίος μόλις είχε εφεύρει το νάιλον και φοβόταν την πολυχρηστικότητα της κάνναβης. Ξεκίνησε, λοιπόν, μια μεγάλη καμπάνια απαγόρευσης διαδίδοντας πως η χρήση κάνναβης οδηγεί στο έγκλημα, τις ληστείες και τους βιασμούς. Ετσι, καθίσταται παράνομη σε όλον τον κόσμο, αλλά η καλλιέργειά της όχι απλώς δεν σταμάτησε αλλά έχει γιγαντωθεί αποφέροντας τεράστια κέρδη στους εμπόρους ναρκωτικών.

ΧΑΡΤΟΠΑΙΓΝΙΟ: Τα εφηύραν πρώτοι οι Βραχμάνοι σύμφωνα με ινδικές ιστορίες. Οι Κινέζοι θεωρούν πως τα ανακάλυψε ένας δικός τους αυτοκράτορας που ήθελε να διασκεδάσει το πολυπληθές χαρέμι του από την πλήξη και την ανία. Στην Ευρώπη τα έφεραν μάλλον οι Σταυροφόροι, αν και κάποιοι ισχυρίζονται πως τα διέδωσαν οι Αραβες στις χώρες που κατέκτησαν. Πρωτοεμφανίζονται στην Ιταλία το 1350 και στην Ισπανία το 1371, ενώ σιγά σιγά όλη η Γηραιά Ηπειρος αρχίζει να «κολλάει». Η εκκλησία απαγόρευσε αυστηρά κάθε τυχερό παιχνίδι, ιδιαίτερα την Πρωτοχρονιά, διαμηνύοντας στο ποίμνιό της πως οι παίκτες θα καούν στα καζάνια της κόλασης. Στην Ελλάδα ο υπουργός Θρησκείας Ιωσήφ Ανδρούσης την 15/8/1823 απαγόρευσε το χαρτοπαίγνιο. Παρ’ όλα αυτά, οι πιστοί συνέχιζαν με μανία να παίζουν μέχρι που διάφοροι ηγεμόνες της Ευρώπης τα απαγόρευσαν διά νόμου. Το αποτέλεσμα ήταν να οργανώνονται παράνομα τραπέζια. Η λατρεία όλων των κοινωνικών τάξεων για τα χαρτιά οδήγησε στην αποδοχή τους και στην ολική τους εξάπλωση.

ΚΑΦΕΣ: Ιστορικά, τα πρώτα φυτεύματα καφέ ήρθαν από την Αιθιοπία στην Αραβία, όπου και άρχισαν να καλλιεργούνται συστηματικά τον 15ο αιώνα. Οι πρώτοι που το γεύτηκαν ήταν οι μουσουλμάνοι και μετά οι ορθόδοξοι, παρ’ όλες τις αντιδράσεις της θρησκείας. Ακολούθησαν οι βασιλικές αυλές της Ευρώπης και το 1652 δημιουργείται το πρώτο καφενείο στο Λονδίνο. Τα καφενεία καθίστανται κέντρα φιλοσοφικών και πολιτικών αναζητήσεων, αλλά κατηγορούνται και ως στέκια όπου προετοιμάζονται εξεγέρσεις. Με προηγούμενο ιστορικό την απαγόρευση του καφέ στην Κωνσταντινούπολη επί βασιλείας Μουράτ και Μωάμεθ, το 1669 απαγορεύεται και στο Λονδίνο την εποχή του Καρόλου Β’, καθώς πιστεύουν ότι με αφορμή τον καφέ ο κόσμος επικοινωνεί και εκπαιδεύεται στην αντίδραση και την ανυπακοή. Ηταν, όμως, τόσο μεγάλη η επιθυμία των λαών για αυτό το τονωτικό ρόφημα που υποχρέωσε τους κυβερνήτες όπου γης να το αποδεχθούν, αυξάνοντας τους χαφιέδες που παρακολουθούσαν τις συζητήσεις των θαμώνων στα καφενεία.

ΣΕΞ: Απαγορευμένος καρπός για τις μονοθεϊστικές θρησκείες το σεξ, καθώς οι προγαμιαίες συνευρέσεις θεωρούνται αμαρτία και διαβατήριο για την Κόλαση αιώνες τώρα. Στον αντίποδα, οι πολυθεϊστικές που στηρίζονται στη γονιμότητα και την αναπαραγωγή. Παρά τον εκσυγχρονισμό της κοινωνίας, οι μονοθεϊστικές θρησκείες καταδίκαζαν μετά βδελυγμίας τις προγαμιαίες σχέσεις των ανθρώπων. Η χριστιανική, ιουδαϊκή και ισλαμική ηθική επιτρέπει την ερωτική πράξη μόνο στις περιπτώσεις γάμου, όπου πρέπει να κυριαρχεί η πίστη μεταξύ των δύο συντρόφων. Σε αντίθετη περίπτωση, προτείνει αποχή. Παρ’ όλες τις απαγορεύσεις, όμως, η σεξουαλικότητα ως ένστικτο δεν μπόρεσε να υποταχθεί σε κανόνες. Υπάρχει καλύτερο παράδειγμα από την ιρανική κοινωνία, όπου η σεξουαλική απαγόρευση οδηγεί όλο και περισσότερους νέους να μην υπολογίζουν την Αστυνομία Ηθικής απολαμβάνοντας τον έρωτα, έστω κι αν ξέρουν ότι σε περίπτωση σύλληψής τους έχουν να αντιμετωπίσουν το δημόσιο μαστίγωμα ή ακόμα και το θάνατο διά λιθοβολισμού;

ΠΑΤΑΤΑ: Η απαγόρευση της πατάτας στην Ελλάδα εντάσσεται στις πλέον χαριτωμένες απαγορεύσεις που εξαγγέλθηκαν σκοπίμως, για να φέρουν τα ακριβώς αντίθετα αποτελέσματα. Οταν ο Καποδίστριας στις 14/1/1828 ζητούσε να εισαχθεί η πατάτα στη χειμαζόμενη τότε Ελλάδα, δεν μπορούσε να φανταστεί ότι θα μοίραζε δωρεάν το πρωτόγνωρο για τους Ελληνες προϊόν και κανείς δεν θα το καταδεχόταν. Ο συνειρμός ήταν πως για να τις μοιράζουν τσάμπα δεν θα αξίζουν. Ο Καποδίστριας, χρησιμοποιώντας τις τεχνικές του Φρειδερίκου του Μέγα της Πρωσίας και του Πάρμαντ της Γαλλίας, διέταξε οι πατάτες να ξεφορτώνονται δημόσια στις αποβάθρες του Ναυπλίου και να φυλάσσονται με ισχυρή φρουρά. Αυτό ερέθισε το ενδιαφέρον των Ελλήνων: Για να φυλάσσονται τόσο καλά θα έχουν αξία, σκέφθηκαν και έκλεβαν τσουβάλια. Οι φρουροί έκαναν πως δεν βλέπουν τι συνέβαινε έως ότου οι αποβάθρες άδειασαν και η θρεπτική πατάτα που ο Καποδίστριας εντέχνως μας γνώρισε αποτελεί εθνικό προϊόν.

Των Φαίης Καραβίτη και Γρηγόρη Χαλιακόπουλου.Από τις “Εικόνες”, τεύχος Νο 383, εβδομαδιαίο περιοδικό, ένθετο στο ΕΘΝΟΣ της Κυριακής, 28 Ιουνίου 2009.

Αιμίλιος Βεάκης: Ο ηθοποιός που θα γινόταν βασιλιάς

13 Δεκεμβρίου 1884 ~ 29 Ιουνίου 1951

Έλαμψε με το ταλέντο του στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα σφραγίζοντας με τις μοναδικές ερμηνείες του τα χρυσά χρόνια του νεοελληνικού θεάτρου. Σε μια εποχή μοναδική για το πλούτο των μεγάλων ηθοποιών, ο Αιμίλιος Βεάκης ήταν –όπως ομολογούν οι ίδιοι οι συνάδελφοί του- ο μεγαλύτερος…

Όταν στο θερινό θέατρο «Τσόχα» στο λιμάνι της Ζέας, το «βασίλειο» του πολύ δημοφιλούς στα τέλη του 19ου αιώνα ηθοποιού Ευάγγελου Παντόπουλου. Στη διάρκεια του έργου όταν ένας ηθοποιός σηκώνει τον λοστό για να χτυπήσει τον πρωταγωνιστή, ο μικρός Αιμίλιος ξεσπάει σε υστερικό κλάμα που αναστατώνει το θέατρο. «Έτσι γνώρισα για πρώτη φορά τον Παντόπουλο χωρίς να φαντάζομαι πως ύστερα από λίγα χρόνια θα είχα τη μεγάλη τιμή να παίζω μαζί του και μάλιστα σε αυτό τον ρόλο του οξύθυμου γιου σηκώνοντας ο ίδιος το λοστό στο θείο του κεφάλι». Αυτή ήταν η πρώτη «επεισοδιακή» γνωριμία του Αιμίλιου Βεάκη με το θέατρο.

Εγγονός του λόγιου και θεατρικού συγγραφέα Ιωάννη Βεάκη, γεννήθηκε στον Πειραιά στις 13 Δεκεμβρίου του 1884, έμεινε πολύ γρήγορα ορφανός και από τους δύο γονείς, κι έτσι πέρασε τα παιδικά του χρόνια σε συγγενείς του.

Στα 16 του γράφτηκε στη «Βασιλική Δραματική Σχολή» παρά τις αντιρρήσεις των κηδεμόνων του. Έναν χρόνο μετά αφήνει τις σπουδές και ανεβαίνει στα «παλιοσάνιδα της σκηνής» (όπως θα γράψει στο «Ημερολόγιό» του) στον Βόλο, με τον θίασο της Ευαγγελίας Νίκα, στην κωμωδία του Σαρντού «Ποιους βάζουμε στα σπίτια μας». Τον Σεπτέμβρη με τον ίδιο θίασο ξεχωρίζει πάλι σε έναν κωμικό ρόλο στο έργο «Σαμπινιόλ χωρίς να θέλει». Δεν θα φτάσει όμως ούτε εύκολα ούτε γρήγορα στην κορυφή. Θα συνεχίσει τις περιοδείες για αρκετά χρόνια μέχρι την επιστράτευσή του στους Βαλκανικούς πολέμους (1912-1913) όπου μάλιστα θα προαχθεί σε λοχία λόγω «ανδραγαθίας».

Το θέατρο των ονείρων

Επιστρέφοντας από το μέτωπο, ο Βεάκης συνεργάστηκε με τους μεγαλύτερους θιάσους της εποχής (Λεπενιώτη, Καλογερίκου, Κοτοπούλη, Κυβέλη, Οικονόμου) και διακρίθηκε σε όλα τα θεατρικά είδη. Από τις πιο μεγάλες ερμηνείες του θεωρήθηκε εκείνη του Οιδίποδα στην τραγωδία «Οιδίπους τύραννος» σε σκηνοθεσία του Φώτου Πολίτη.

Το 1931 συνεργάζεται με την Κατίνα Παξινού και τον Αλέξη Μινωτή στα έργα: «Πατέρας» του Στρίντμπεργκ, «Θείος Βάνιας» του Τσέχοφ, «Πόθοι κάτω απ’ τις λεύκες» του Ευγένιου Ο’ Νιλ. Είναι χαρακτηριστικά τα λόγια της Κατίνας Παξινού: «Πρόκειται για τον μεγαλύτερο ηθοποιό του τόπου μας ανάμεσα σε άντρες και γυναίκες». Με τον Μινωτή όμως είχαν συναντηθεί το 1920 στα Χανιά. Ο Βεάκης είχε πάει για να παίξει με τον θίασό του τον «Οιδίποδα Τύραννο» και έβαλε μια αγγελία ζητώντας ηθοποιούς. Παρουσιάστηκε ο Αλέξης Μινωτής, κέρδισε αμέσως τον Βεάκη και πήρε τον ρόλο του κορυφαίου του Χορού. Ο θίασος έφυγε και ο Μινωτής είπε αργότερα: «Μου έμεινε η νοσταλγία του χαμένου παραδείσου». Ο «παράδεισος» μπορούσε να περιμένει μια δεκαετία για να συνυπάρξουν επί σκηνής Βεάκης, Μινωτής και Παξινού αλλά η πιο ευτυχισμένη συγκυρία είναι ότι η εποχή που καταξιώνεται ως μεγάλος ηθοποιός συμπίπτει με την ίδρυση (το 1932) του Εθνικού Θεάτρου στο οποίο εντάσσεται ο Βεάκης μαζί με τους Μινωτή, Παξινού, Παπαδάκη, Δενδραμή, Γληνό, Νέζερ και πολλούς άλλους. Ανάμεσα στις παραστάσεις που έγραψαν ιστορία στο ελληνικό θέατρο ήταν το 1933 ο «Οιδίποδας Τύραννος», με σκηνοθέτη τον Φώτο Πολίτη και το 1938 ο «Βασιλιάς Ληρ» σε σκηνοθεσία Δημήτρη Ροντήρη. Ο Μάριος Πλωρίτης έχει γράψει με αφορμή εκείνη την παράσταση: «Όσοι δεν είχαν την τύχη να δουν το Βεάκη στη σκηνή, ρωτάνε εμάς τους τυχερούς γιατί λέμε πως ο Βεάκης ήταν τόσο μεγάλος. Πώς να τους εξηγήσεις, όμως; Πώς να περιγράψεις με λόγια τους καταρράχτες του Νιαγάρα λ.χ. ή την έκρηξη του ηφαίστειου της Σαντορίνης; [...]

Την κορυφαία ώρα της πάμπλουτης σταδιοδρομίας του, όταν ερμήνευσε στα 1938 τον Βασιλιά Ληρ, διέψευσε πανηγυρικά τους σαιξπηρολόγους εκείνους που διατείνονται πως η τραγωδία τούτη «δεν μπορεί να παιχτεί» - τόση είναι, λένε, η οξύτητα κι η ένταση των συναισθημάτων του ήρωα. Ο Βεάκης δεν τον έπαιξε μόνο, δεν τα έζησε μόνο, δεν τα μετάδωσε μόνο σ’ όλους μας. Τα εκτίναξε ως την κορφή του σκηνικού ορίζοντα. Στην τρομερή σκηνή της θύελλας, όπου ο αποδιωγμένος γερο-βασιλιάς παλεύει με τα στοιχεία της φύσης και με τα στοιχειά της φαρμακωμένης ψυχής του, ο Βεάκης ήταν στοιχείο της φύσης ο ίδιος, ήταν θύελλα μέσα στη θύελλα, τυφώνας απέναντι στον τυφώνα - και ο ανεμοστρόβιλος της οδύνης του άρπαζε σύγκορμο τον θεατή, παρασύροντάς τον στην ιλιγγιώδη δίνη της παράκρουσης, της οργής και της αυτογνωσίας του....»

Ο δάσκαλος

Αργότερα θα γίνει και καθηγητής υποκριτικής στην σχολή του Εθνικού. Ήταν εκείνος που ως μέλος της επιτροπής του Εθνικού είπε στον νεαρό Δημήτρη Χορν «Δεν ξέρεις πόσο μας δρόσισες...» όταν τον άκουσε να απαγγέλλει ένα απόσπασμα από τους «Μοιραίους» του Βάρναλη. Η Βάσω Μανωλίδου αφηγήθηκε την παρακάτω εμπειρία από τη συνεργασία της με τον Βεάκη: «Ήταν στους "Ταπεινούς και καταφρονεμένους", που είχα την εξαιρετική τύχη να παίξω δίπλα στον μεγάλο εκείνο ηθοποιό. Κάθε βράδυ, πριν ανοίξει η αυλαία, μου έκανε εντύπωση ότι το χέρι του ήταν παγωμένο.

Τον ρώτησα: Έχετε κι εσείς τρακ, κύριε Βεάκη; Μου απάντησε: ­"Όσο πιο φημισμένος είναι ένας ηθοποιός, τόσο μεγαλύτερη και η ευθύνη του απέναντι στο κοινό"».

Όπως γράφει ο Θεόδωρος Έξαρχος στο βιβλίο «Έλληνες ηθοποιοί»: «Τη σοφία του και τη γνώση που απέκτησε τη μετέδωσε με αγάπη στους νεότερους και όχι μόνο τυπικά στους μαθητές των σχολών όπου δίδαξε. Υπήρξε ο Δάσκαλος ακόμη και για τους ίδιους του συναδέλφους του που είχαν την τύχη να δουλέψουν μαζί του».

Ακόμη και η οικογενειακή ζωή του είχε ενωθεί με το σανίδι της σκηνής. Πρώτη του γυναίκα ήταν η ηθοποιός Μαρία Ράμφου και δεύτερη, η ηθοποιός επίσης, Σμαράγδα Μπόλλα, η οποία έπαιζε σχεδόν πάντα στο πλευρό του, ενώ και τα παιδιά του, η Μαίρη, ο Γιάννης και ο Μίμης ασχολήθηκαν με το θέατρο. Ο Αιμίλιος Βεάκης πάντως εκτός από ηθοποιός "έπαιξε και σε αρκετές ταινίες, τα μόνο οπτικά ντοκουμέντα που έχουμε, έστω και πολύ φτωχά, για το ταλέντο του- ζωγράφιζε, ενώ έγραψε και ποιήματα.

Το θέατρο στην Αντίσταση

Το 1941 τον συλλαμβάνουν οι Ιταλοί και τον κλείνουν εννιά μέρες στις Φυλακές Αβέρωφ. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής συμμετείχε στην Εθνική Αντίσταση και τον Δεκέμβρη του 1944, οργανωμένος πια στο ΕΑΜ καταλήγει, μετά από πολλές περιπέτειες στα Δερβενοχώρια της Πάρνηθας όπου οργανώνει έναν αυτοσχέδιο θίασο. Το κοινό τους αποτελούσαν οι ΕΛΑΣίτες και οι κάτοικοι των χωριών. Μετά το τέλος του Εμφύλιου δεν υπάρχει γι’ αυτόν χώρος στο Εθνικό Θέατρο ενώ τον απολύουν και από το Ωδείο Αθηνών όπου δίδασκε. Το 1947 αποφασίζει να αποχωρήσει από το θέατρο παίρνοντας μια πενιχρή σύνταξη. Τον επόμενο χρόνο όμως δεν άντεξε και μπήκε στο νεανικό «Ρεαλιστικό θέατρο» παίζοντας στα «Χρυσάφι» του Ο’ Νιλ, «Σχολείο συζύγων» του Μολιέρου και «Το νυφιάτικο τραγούδι» του πρωτοεμφανιζόμενου Νότη Περγιάλη.

Έχει ενδιαφέρον μια κριτική του συγγραφέα Μ. Καραγάτση για την παράσταση του έργου του Ο’ Νιλ: «Ο θίασος που ανέβασε αυτό το έργο στο θέατρο Περοκέ αποτελείται από είκοσι νεότατους ηθοποιούς που πιθανό να έχουν πολύ τάλαντο όχι όμως αρκετή εμπειρία και ωριμότητα να το αξιοποιήσουν. Κοντά στην υπό αίρεσιν αξία τους στέκεται , εικοστός πρώτος, ο μεγαλύτερος Έλλην ηθοποιός της εποχής μας: ο Βεάκης. Η εντύπωσις της ανισότητος που προκαλεί αυτός ο συγχρωτισμός είναι εξαιρετικά έντονη αλλά και μοιραία. Είναι ανώριμοι οι ηθοποιοί του "Ρεαλιστικού θεάτρου" για να πλαισιώσουν μόνο αυτοί, τον Βεάκη».

Το 1951 την τελευταία χρονιά της ζωής του, το Εθνικό Θέατρο, ύστερα από πολλές διαμαρτυρίες, κάλεσε ξανά τον Βεάκη για να παίξει τους τελευταίους του ρόλους με την Κυβέλη: «Δάφνη Λωρεόλα» και «Τρεις κόσμοι, μια ζωή». Έφυγε στις 29 Ιούνη από εγκεφαλικό επεισόδιο, σε ηλικία 67 χρόνων. Ο Αλέξης Σολομός έγραψε τότε: «Την ημέρα της κηδείας του Βεάκη, ήταν τόσος κόσμος στον Άγιο Κωνσταντίνο και στις σκάλες, που ήμουν αναγκασμένος να σταθώ στη γωνιά του πεζοδρομίου Ένας άνθρωπος του λαού πέρασε κοντά μου, κρατώντας ένα δέμα και μερικά εργαλεία. Στάθηκε, βλέποντας το πλήθος και μου είπε: "Τι γίνεται εδώ πέρα;". "Πέθανε ο Βεάκης", του απάντησα. Άνοιξε διάπλατα τα μάτια, και μια έκφραση βαθιάς θλίψης ζωγραφίστηκε στο πρόσωπό του: "Ο ηθοποιός;". Ήταν ο τόνος της φωνής του περαστικού; Ήταν η δική μου συγκίνηση; Ποτέ η λέξη "ηθοποιός" δεν μου φάνηκε να ’χει τόσο μεγαλείο όσο εκείνη τη στιγμή...»

Η σιγουριά των ηθοποιών

«Ο Βεάκης δεν ήτανε μονάχα Οιδίπους, δεν ήτανε μονάχα Τόμπης, δεν ήτανε μονάχα Ληρ. Ήταν ένας μεγάλος πλάτανος, που άπλωνε τα κλαδιά του πάνω μας και κουρνιάζαμε στη σκιά του. Η παρουσία του έδινε στο θέατρο του τόπου μας θαλπωρή, σιγουριά κι ένα αίσθημα ανεξαρτησίας. Δεν ανησυχούσαμε για το μέλλον, γιατί υπήρχε ο Βεάκης κι αυτό μας ήταν αρκετό.» Αλέξης Σολομός

H πρώτη παράσταση

• Ξαφνικά ο μπάρμπας μου άπλωσε το χέρι του και μ΄άρπαξε απ’ τ’ αυτί.
• Κάτι σου είχα τάξει, αν έπαιρνες με καλό βαθμό το ενδεικτικό σου.

Πήδηξα επάνω.

• Να με πας στο θέατρο, φώναξα.
• Πάμε απόψε;

Μόνο που δεν έβαλα τα κλάματα απ΄ τη χαρά μου. Χωρίς να δώσω απάντηση χύμηξα στην κάμαρα μου. Σ’ ένα λεφτό, στα σκοτεινά με μόνο το φως που ’ριχνε στην κάμαρα το φανάρι του δρόμου, πλύθηκα, ντύθηκα. Τρέμοντας μπας και μετανιώσουν, ύστερα απ’ το φαΐ με κανένα λόγο δεν δέχτηκα να καθίσω στο τραπέζι.
Άρπαξα ένα κομμάτι ψωμί και βρέθηκα στο δρόμο.

• Θα περιμένω κάτω ώσπου να φάτε».

-Αιμίλιος Βεάκης, «Παρασκήνια»

Πηγές

• Αιμίλιος Βεάκης, «Παρασκήνια», εκδόσεις Γαβριηλίδης, 2005
  
• Θεόδωρου Έξαρχου, «Έλληνες ηθοποιοί», εκδόσεις Δωδώνη, 1991
  
• Μάριος Πλωρίτης: «Ο ανεπανάληπτος. Μνήμη Αιμίλιου Βεάκη». Το Βήμα της Κυριακής, 31/5/1981
  
• Αλέξης Σολομός «Βίος και παίγνιον/Σκηνή " Προσκήνιο " Παρασκήνια» εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα 1980).
  
• Μ. Καραγάτσης, «Κριτική θεάτρου 1946-1960», εκδόσεις Εστία, 1999
  

Του Γρηγόρη Παπαδογιάννη. Από τις “Εικόνες”, τεύχος Νο 368, εβδομαδιαίο περιοδικό, ένθετο στο ΕΘΝΟΣ της Κυριακής, 15 Μαρτίου 2009.