Η πείνα φέρνει εξεγέρσεις

ΦΤΩΧΕΙΑ: Ενα σιωπηλό τσουνάμι απειλεί να παρασύρει στην πείνα 100 εκατ. ανθρώπους στον πλανήτη

Η σχέση που μπορεί να έχει το καινούργιο χαμπουργκεράδικο που άνοιξε στο Πεκίνο με το αεροπλάνο του Μπράνσον που κινείται με βιοκαύσιμα και τις ξεγυμνωμένες από αγριολούλουδα εκτάσεις της Βρετανίας όπως και με τις ταραχές στην Αϊτή, στη Βενεζουέλα ή στην Ινδονησία δεν είναι εύκολα εμφανής, αλλά φωτογραφίζει μια μεγάλη κρίση, η οποία με ένα ολόφρεσκο πρόσωπο βρίσκεται ήδη εδώ για να ταλανίσει τον κόσμο ολόκληρο. «Υπνοβατούμε μέσα σε μια τεράστια κρίση», είπε χαρακτηριστικά ο Τιμ Λανγκ, καθηγητής Πολιτικής των Τροφίμων στο Πανεπιστήμιο του Λιντς, εννοώντας φυσικά την κρίση έλλειψης τροφίμων που κερδίζει κάθε μέρα έδαφος σε άδεια ράφια σούπερ μάρκετ, αποθήκες με τα χαμηλότερα επίπεδα αποθεμάτων των τελευταίων πενήντα ετών, στο ιδιότυπο «τσουνάμι» των σαρωτικών κλιματικών αλλαγών και σε ένα μεγάλο ανακάτεμα ξεσηκωμών σε διάφορες γωνιές του πλανήτη.

Πώς όμως φτάσαμε να παραπαίουμε μέσα στο χάος της επιδεινούμενης κρίσης και ποιοι παράγοντες συνέβαλαν στη διαμόρφωση της πραγματικά επικίνδυνης κατάστασης;

Η αύξηση της κατανάλωσης κρέατος και κατ' επέκταση της τιμής των σιτηρών

Πριν από έξι μήνες -αναφέρει δημοσίευμα της εφημερίδας «Guardian»- ο Τσου Γιαν έκλεισε την επιχείρηση εμπορίας αυτοκινήτων που διατηρούσε στη Σανγκάη και έγινε κρεοπώλης. Από την πρώτη στιγμή το μαγαζί του είναι γεμάτο κόσμο, παρά την κατά 28% αύξηση της τιμής του χοιρινού την τελευταία χρονιά και το εισόδημά του έχει τριπλασιαστεί.

Πώς μεταφράζεται αυτό; Καθώς η μεσαία τάξη στην Κίνα γίνεται πλουσιότερη, παρατηρείται αύξηση την κατανάλωση κρέατος της τάξης του 150% κατά κεφαλήν από το 1980. Τότε το κρέας χρησιμοποιούνταν μόνο σε κάποια εξεζητημένα πιάτα και αντιστοιχούσε περίπου 1 κιλό κατανάλωσης ανά άτομο τον μήνα. Σήμερα ο μέσος Κινέζος καταναλωτής τρώει περισσότερα από 50 κιλά κρέας τον χρόνο. Για να τραφούν λοιπόν τα εκατομμύρια χοιρινά στις τεράστιες φάρμες της, η Κίνα εισάγει σιτηρά σε μεγάλη κλίμακα και οδηγεί στα ύψη τις τιμές τους παγκοσμίως.

Δραματικές αλλαγές στο διαιτολόγιο μεγάλων πληθυσμών, όπως αναλόγως έχει σημειωθεί και στην Ινδία, στη Βραζιλία και στη Ρωσία, έχουν οδηγήσει σε σαφή αύξηση της κατανάλωσης κρέατος και αλυσιδωτά σε αύξηση της ζήτησης για ζωοτροφές και αύξηση της τιμής των σιτηρών.

Η χρήση των βιοκαυσίμων

Η νέα αγορά των βιοκαυσίμων έχει επίσης αποσυντονίσει τις ισορροπίες στις τιμές των σιτηρών. Το καλαμπόκι χρησιμοποιείται για την παραγωγή ενέργειας και προβλέπεται τεράστια αύξηση της παραγωγής μέσα στην επόμενη δεκαετία. Στόχος που έχει θέσει η κυβέρνηση Μπους είναι το 15% των αυτοκινήτων στις Ηνωμένες Πολιτείες να κινούνται με βιοκαύσιμα μέχρι το 2017, κάτι που σημαίνει τριπλασιασμό της παραγωγής αραβοσίτου. Η Ευρώπη έχει επίσης θέσει στόχο το 5,75% των καυσίμων στις μεταφορές να είναι βιοκαύσιμα μέχρι το 2010.

Από τη μία, το άμεσο αποτέλεσμα είναι η αύξηση της τιμής του καλαμποκιού και από την άλλη, όπως είναι φυσικό, όλο και περισσότεροι καλλιεργητές στρέφονται στο καλαμπόκι έναντι των σιτηρών, στα οποία ήδη έχει αρχίσει να γίνεται αισθητή η έλλειψη.

Σε λιγότερο από έναν χρόνο, η τιμή των σιτηρών αυξήθηκε κατά 130%, της σόγιας κατά 87% και του ρυζιού κατά 74%. Σύμφωνα μάλιστα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ, τα αποθέματα σε δημητριακά επαρκούν για περίπου 8-12 εβδομάδες, ενώ και τα αποθέματα σιτηρών είναι τα χαμηλότερα εδώ και δεκαετίες.

Η αύξηση της τιμής του πετρελαίου

Η αλματώδης αύξηση στην τιμή του πετρελαίου, καθώς το βαρέλι πέρασε για πρώτη φορά πριν από λίγες εβδομάδες τα 105 δολάρια, ασκεί θεαματικά ισχυρή επίδραση. Σε μια πρώτη φάση αυξάνει το κόστος των λιπασμάτων και των καλλιεργειών κι έπειτα αυξάνει το κόστος επεξεργασίας και τυποποίησης τροφίμων και, τελικά, το κόστος της μεταφοράς τους.

Η κρίση από τη χρήση των φυτικών ελαίων

Το φοινικέλαιο ειδικά και τα φυτικά έλαια γενικότερα είναι η σημαντικότερη πηγή θερμίδων στον αναπτυσσόμενο κόσμο και φυσικά η έλλειψή τους συμβάλλει στη δημιουργία κρίσης με τα τρόφιμα. Δυστυχώς, απαιτούνται οχτώ ολόκληρα χρόνια για να αναπτυχθεί το φοινικόδεντρο που δίνει το πολύτιμο αυτό προϊόν και η αυξανόμενη ζήτηση έχει οδηγήσει εκτός ελέγχου το όλο σύστημα.

Η ξηρασία στην Ινδονησία και οι πλημμύρες στη Μαλαισία έχουν δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα και παρά το γεγονός ότι οι καλλιεργητές και οι μεγάλες εταιρείες που δραστηριοποιούνται στον χώρο προετοιμάζουν το έδαφος για να ξαναφυτεύσουν, θα απαιτηθεί χρόνος μέχρι να υπάρξει αποτέλεσμα. Οι τιμές του φοινικέλαιου αυξήθηκαν κατά 70% πέρσι και φυσικά έπληξαν τις φτωχότερες οικογένειες στον αναπτυσσόμενο κόσμο.

Η κλιματική αλλαγή

Δεν αποτελεί την εξ Αποκαλύψεως αλήθεια η διαπίστωση ότι ξηρασίες και πλημμύρες πλήττουν καλλιέργειες και σοδειές.

Οι πλημμύρες στην κεντρική Κίνα οδήγησαν στον εκτοπισμό εκατομμυρίων ανθρώπων και κατέστρεψαν καλλιέργειες ρυζιού και καλαμποκιού. Συνολικά η παραγωγή σιτηρών στην Κίνα έχει μειωθεί κατά 10% τα τελευταία επτά χρόνια. Πέρσι, η Αυστραλία επλήγη από τη μεγαλύτερη ξηρασία στη διάρκεια ενός αιώνα που προκάλεσε κατά 60% πτώση της παραγωγής σιτηρών. Ακόμη και η Βρετανία αναμένεται να έχει φέτος μείωση 10% της παραγωγής σιτηρών εξαιτίας των πλημμυρών που έπληξαν πολλές περιοχές της.

Παγκοσμίως, καλλιεργήσιμες εκτάσεις στο μέγεθος της Ουκρανίας χάνονται κάθε χρόνο εξαιτίας της ξηρασίας, της αποψίλωσης των δασών και της μεγάλης κλιματικής αστάθειας.

Ανάγκη ανάληψης δράσης

Οι ισχυροί της Γης μας συμφώνησαν στην ανάγκη άμεσης δράσης για την καταπολέμηση τη «έκρηξης» στις τιμές των τροφίμων παγκοσμίως και δεσμεύτηκαν να επιβάλουν άμεσα μέτρα ενδυνάμωσης του χρηματοοικονομικού συστήματος και αποτροπής επανάληψης μιας μεγάλης πιστωτικής κρίσης.

Στην πρόσφατη εαρινή σύνοδο Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και Παγκόσμιας Τράπεζας, οι δύο οργανισμοί ζήτησαν να συντονιστεί παγκόσμια παρέμβαση για την αντιμετώπιση τόσο της άμεσης κρίσης τροφίμων στον αναπτυσσόμενο κόσμο όσο και της μακροπρόθεσμης πρόκλησης της διασφάλισης επαρκούς προμήθειας τροφίμων. Προηγουμένως, η Ομάδα των Επτά και το διοικητικό συμβούλιο του ΔΝΤ είχαν υιοθετήσει σχέδιο 65 σημείων για τη μεταρρύθμιση των διεθνών χρηματοοικονομικών αγορών. Στην κατάληξή τους οι υψηλού επιπέδου συναντήσεις έδωσαν τόση βαρύτητα στην παγκόσμια κρίση τροφίμων όσο και στην πιστωτική κρίση.

Πεινάνε (βρε) οι δημοκρατίες;

Σε μια τραχιά απεικόνιση θα μπορούσαμε να βάλουμε τον έναν μετά τον άλλο τους διάφορους παράγοντες να παίρνουν το φαγητό από το στόμα των φτωχών ανθρώπων ανά τον κόσμο. Την περασμένη χρονιά, μια σειρά από μελέτες συνέδεσαν την κλιματική αλλαγή κυρίως αλλά και τους άλλους παράγοντες με την παγκόσμια αστάθεια κι έκαναν λόγο για πολέμους με σκοπό την πρόσβαση σε πηγές, περιβαλλοντικούς πρόσφυγες και σοβαρές εξεγέρσεις για την κρίση στα τρόφιμα σε ευάλωτες περιοχές όπως η Ασία, η Αφρική και η Μέση Ανατολή.

Οπως μάλιστα εκτιμούν αναλυτές, ίσως η κρίση των τροφίμων του 2008 να θέσει σε δοκιμασία την άποψη του Ινδού οικονομολόγου Αμάρτια Σεν, ότι οι δημοκρατίες δεν πλήττονται από την πείνα!

(Πηγές: Independent, Economist, Guardian, Time, www.timesonline.co.uk)

Της Κατερίνας Τζαβάρα από την ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ του Σαββάτου, 24 Μαΐου 2008

Εκατομμύρια άνθρωποι μπορεί να χάσουν τη ζωή τους

«Πώς διατρέφει κανείς 500.000 ανθρώπους στην έρημο;» αναρωτιέται η ιστοσελίδα του προγράμματος «Africa Biofortified Sorghum». Ισως η απάντηση είναι «με το σούπερ κεχρί», λύση από τους κόλπους της γενετικής τεχνολογίας. Οι ερευνητές υπόσχονται θρεπτικότερα και πιο εύπεπτα είδη απ' ό,τι τα συμβατικά, όπως επίσης μεγαλύτερη περιεκτικότητα σε σίδηρο, ψευδάργυρο, βιταμίνες κι αιθέρια αμινοξέα. «Το σούπερ κεχρί μπορεί να συμβάλλει σε μόνιμη βάση στη βελτίωση της υγείας εκατομμυρίων Αφρικανών», υποστηρίζει η επικεφαλής του προγράμματος Φλοράνς Βαμπούγκου της οργάνωσης Africa Harvest, ενώ «θα φύεται ακόμη και σε περιοχές δυσπρόσιτες όπου δύσκολα μεταφέρονται διατροφικά είδη».

Οι γενετιστές δηλώνουν πεπεισμένοι ότι «για την αντιμετώπιση των λιμών πρέπει να εξαντληθούν όλες οι δυνατότητες της τεχνολογίας», διά στόματος Μάρτιν Τέιλορ από τον ελβετικό κολοσσό επεξεργασίας γεωργικών προϊόντων «Syngenta». Ωστόσο, πρόσφατη έκθεση του Παγκόσμιου Συμβουλίου Γεωργίας εκφράζει γι' αυτό έντονες αμφιβολίες. Κατά τον Ρόμπερτ Ουάτσον, συντονιστή πειραματικού προγράμματος, στο οποίο συμμετέχουν περισσότεροι των 400 ερευνητών, «ούτε η σύγχρονη γεωργία δεν έχει κατορθώσει να φτάσει παντού».

Τα γενετικώς τροποποιημένα φυτά πιθανόν να διαδραματίσουν μελλοντικώς κάποιον ρόλο στην καταπολέμηση της πείνας, όμως, θα 'πρεπε να ερευνηθεί εάν η τεχνολογία βοηθά πράγματι τους φτωχούς αγρότες ή τις γεωργικές επιχειρήσεις. Γεγονός είναι πως η αγορά των γενετικώς τροποποιημένων σπόρων συνεχώς διευρύνεται και ποσοστό 43% των καλλιεργούμενων μ' αυτούς εκτάσεων βρίσκονται σε χώρες με ανερχόμενη οικονομία, κυρίως σε Βραζιλία, Αργεντινή, Ινδία και Κίνα. Στη Ν. Αμερική επιτυχία σημειώνει κυρίως το φυτό σόγιας «Roundup Ready» του ομίλου «Μοnsanto», ανθεκτικό στο ζιζανιοκτόνο «γλυφοσάτ», αλλά και το «βαμβάκι Bt» του ίδιου ομίλου, προϊόν ενισχυμένο έναντι ζιζανίου που προσβάλλει έως και 60% των φυτών. Χάρη στο συγκεκριμένο προϊόν Ινδοί αγρότες αύξησαν τις σοδειές τους κατά 33%, μας πληροφορεί η Τόνι Ράνεϊ από τον FAO, ενώ οι δαπάνες για φυτοφάρμακα μειώθηκαν κατά 41%, ούτως ώστε τα κέρδη τους αυξήθηκαν κατά 70% παρά τις υψηλότερες τιμές των σπόρων.

Παρ' όλα αυτά η Τ. Ράνεϊ παραμένει επιφυλακτική. Μέχρι στιγμής η γενετική τεχνολογία έχει ασχοληθεί κατά 99% μόνον με τέσσερα φυτά -βαμβάκι, αραβόσιτο, κράμβη και σόγια- κι έχει «ενισχύσει» ανθεκτικότητα μόνον σε βλαβερά έντομα και φυτοφάρμακα. Κατά την Τ. Ράνεϊ «τα είδη αυτά δεν απευθύνονται σε μικροπαραγωγούς», μάλιστα στις ανερχόμενες οικονομίες οι σοδειές γενετικώς τροποποιημένων φυτών συνήθως καταλήγουν σε εξαγωγές προερχόμενες από μεγάλες φυτείες.

Στον αγώνα κατά της πείνας απαιτούνται φυτά προσαρμοσμένα στις τοπικές συνθήκες, έδαφος, κλίμα κι υποδομή, που ταυτοχρόνως θα παραμένουν και για τους μικροκαλλιεργητές οικονομικώς προσιτή πηγή. Οι αναπτυσσόμενες χώρες χρειάζονται φυτά με μεγαλύτερη θρεπτική αξία και ανθεκτικότερα σε ξηρασία, υφάρμυρα νερά και ασθένειες, διευκρινίζει η Τζάνις Τζίγκινς από το Πανεπιστήμιο Βάγκενινγκεν, συνεργάτις της επιτροπής για την παγκόσμια γεωργία.

Νοτιοαφρικανοί ερευνητές έχουν δημιουργήσει φυτό καλαμποκιού ανθεκτικό σε ιό που το προσβάλλει, στην Ουγκάντα διεξάγονται πειράματα με μπανανιές ενισχυμένης άμυνας κατά της μυκητίασης «μαύρης σιγκατόγκα», ενώ σε Αφρική και Ασία λαμβάνουν χώρα πειράματα σε γενετικώς τροποποιημένες ντομάτες, μελιτζάνες και κουνουπίδια. Και βεβαίως, εκτεταμένη είναι η ενασχόληση με το ρύζι, π.χ. ενισχύοντάς το με βήτα-καροτίνη (Golden Rice), με σκοπό ν' αντιμετωπιστεί ασθένεια έλλειψης βιταμίνης Α, που προκαλεί τύφλωση μισού εκατομ.παιδιών κάθε χρόνο. Σ'αυτό το μοντέλο συμμετέχουν ερευνητικά ινστιτούτα από επτά χώρες και τον όμιλο «Syngenta».

Η αμφισβητούμενη μέχρι τώρα πρώτη «πράσινη επανάσταση», στα μέσα του 20ού αιώνα, στηρίχτηκε οικονομικά, μεταξύ άλλων, από τα ιδρύματα Φορντ και Ροκφέλερ (ΗΠΑ). Το τελευταίο συνέπραξε το 2006 με θυγατρική της «Microsoft» για τη στήριξη μιας δεύτερης «πράσινης επανάστασης» στην Αφρική, ενώ ο Μπ. Γκέιτς έχει χορηγήσει κονδύλια εκατ. δολαρίων στην Global Health για το επισιτιστικό πρόγραμμα «Grand Challenge».

Οι περισσότεροι ειδικοί συμφωνούν πως μακροπρόθεσμα τα γενετικώς τροποποιημένα φυτά θα φτάσουν και στις φτωχότερες γωνιές της Γης. Ωστόσο, αυτά θα πρέπει να προσαρμοστούν στις φυσικές και κοινωνικές συνθήκες των αναπτυσσόμενων χωρών. Πέραν τούτου, για να ευδοκιμήσει η γενετική σπορά και σ' αυτές τις χώρες, απαιτείται απαραιτήτως περαιτέρω στήριξη των γενετικών ερευνών.

Επιμέλεια της Όλγας Κολιάτσου από την ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ του Σαββάτου, 24 Μαΐου 2008

Η κατάσταση έχει περάσει προ πολλού το κατώφλι της κρίσης

Στις αρχές Μαρτίου, ο επικεφαλής των επιστημονικών συμβούλων της βρετανικής κυβέρνησης, καθηγητής Τζον Μπέντινγκτον, προειδοποιούσε ότι η κρίση των τροφίμων θα πλήξει τον κόσμο πολύ νωρίτερα από τις κλιματικές αλλαγές. Ενα μήνα μετά, ο ΟΗΕ έστελνε σήμα συναγερμού: η κατακόρυφη άνοδος στις τιμές των τροφίμων απειλεί την πολιτική σταθερότητα παγκοσμίως. Μέσα σε μερικές εβδομάδες οι λαϊκές διαμαρτυρίες και οι ταραχές πήραν τη μορφή τσουνάμι που σαρώνει τον πλανήτη.

Το πρόβλημα βεβαίως δεν εμφανίστηκε ξαφνικά και υπήρχε πολύ πριν το φωτίσουν τα μέσα ενημέρωσης. Τώρα όμως οι κατά τόπους ελλείψεις, που γίνονται περισσότερες και συχνότερες, σκιαγραφούν με σαφήνεια ένα παγκόσμιο φαινόμενο και η κατάσταση έχει περάσει προ πολλού το κατώφλι της κρίσης. Αρκεί μια παράθεση αριθμών: σύμφωνα με στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας (Π.Τ.) και του ΟΗΕ, μέσα σε λιγότερο από ένα χρόνο η τιμή του σιταριού έχει αυξηθεί κατά 130%, της σόγιας 87%, ενώ του ρυζιού 75% σε μόλις ένα τρίμηνο. Ο μέσος όρος αύξησης των τιμών στα βασικά διατροφικά προϊόντα την τελευταία τριετία τοποθετείται στο 83%. Τα παγκόσμια αποθέματα σιτηρών επαρκούν για να καλύψουν κάπου 12 εβδομάδες, γεγονός που προμηνύει ακόμη μεγαλύτερες ελλείψεις. Κι όλα αυτά μαζί μεταφράζονται σε μία μόνο λέξη: πείνα. Και η πείνα φέρνει απελπισία. Και οργή.

Η οργή είναι πια απτή από τη μια άκρη του κόσμου στην άλλη. Μπανγκλαντές, Ινδονησία, Βιετνάμ, Υεμένη, Αίγυπτος, Μαυριτανία, Ακτή Ελεφαντοστού, Μοζαμβίκη, Σενεγάλη, Καμερούν, Ουζμπεκιστάν, Βολιβία, Μεξικό, Αϊτή έζησαν το τελευταίο διάστημα από μαζικές απεργίες και διαδηλώσεις μέχρι βίαιες συγκρούσεις κι αναταραχές. Στο Καμερούν σκοτώθηκαν τον Φεβρουάριο 40 άνθρωποι, ενώ στην Αϊτή οι ταραχές της πείνας είχαν αποτέλεσμα τον θάνατο τουλάχιστον 5 ανθρώπων και την ανατροπή του πρωθυπουργού. «Το βασικό ανθρώπινο ένστικτο», λέει ο Αρίφ Χουσέιν, αναλυτής επισιτιστικής ασφάλειας στο Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα του ΟΗΕ (WFP), «είναι αυτό της επιβίωσης και οι άνθρωποι θα κάνουν οτιδήποτε για να επιβιώσουν. Κι όταν είσαι πεινασμένος, θυμώνεις ευκολότερα». Εάν οι τιμές συνεχίσουν να ανεβαίνουν, όλο και περισσότεροι δεν θα μπορούν να πληρώσουν τα βασικά τρόφιμα που χρειάζονται για να μείνουν ζωντανοί και είναι αναπόφευκτο να κατεβούν στο δρόμους. Θα ξεσπάσουν περισσότερες ταραχές, κυβερνήσεις θα κλονιστούν και εκατομμύρια άνθρωποι μπορεί να χάσουν τη ζωή τους.

Από τις 36 χώρες που περιλαμβάνονται στη λίστα του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας (FAO) ως εξαρτώμενες κατά κύριο λόγο από την εξωτερική βοήθεια για την επιβίωσή τους, οι 21 βρίσκονται στην Αφρική, οι 10 στην Ασία και οι 5 στη Ν. Αμερική. Στη λίστα προστέθηκε προσφάτως ως μερικώς εξαρτώμενη και η Μολδαβία. Ο συνολικός πληθυσμός τους ανέρχεται σήμερα σε 1,1 δισ. κατοίκους κι αναμένεται να φτάσει το 1,5 δισ. ώς το 2025 και τα 2 δισ. ώς το 2050. Κατά την Π.Τ., τουλάχιστον 33 χώρες κινδυνεύουν αυτή τη στιγμή από πολιτική αποσταθεροποίηση και εσωτερική σύγκρουση εξαιτίας της ακρίβειας των τροφίμων. Η έλλειψη δεν γίνεται πλέον αισθητή μόνο στους πολύ φτωχούς, αλλά διαβρώνει το εισόδημα της εργατικής και μεσαίας τάξης υποθάλποντας τη λαϊκή δυσφορία και ασκώντας νέες πιέσεις στις εύθραυστες κυβερνήσεις. Η άνιση κατανομή των διατροφικών αγαθών και οι διαμάχες για τον έλεγχο των συρρικνούμενων φυσικών πόρων αποτελούν για τις κυβερνήσεις μείζονα πολιτική και κοινωνική πρόκληση που κινδυνεύει να εξελιχθεί σε γενικευμένη κρίση καθώς οι κλιματικές αλλαγές θα προχωρούν και ο πληθυσμός της Γης θα αυξάνεται από 6,7 δισ. σε 9,2 δισ. μέχρι το 2050.

Καλώντας τις πλούσιες χώρες να προσφέρουν στο Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα 500 εκατ. δολάρια επιπλέον ως επείγουσα βοήθεια, ο πρόεδρος της Π.Τ. Ρόμπερτ Ζέλικ έδωσε το στίγμα των επιπτώσεων της τρέχουσας κρίσης: Δεν μιλάμε μόνο για τα γεύματα που χάνονται σήμερα, δεν μιλάμε μόνο για την εντεινόμενη κοινωνική αναταραχή αλλά για μια γενικότερη οπισθοδρόμηση στη φυσική και πνευματική ανάπτυξη της επόμενης γενιάς. Η μάχη για την καταπολέμηση της παγκόσμιας φτώχειας έχει ήδη αρχίσει να χάνει κατακτημένο έδαφος.

(Πηγές: www.un.org, www.guardian.co.uk, www.nytimes.com, www.sundayherald.com, www.nationalpost.com)

Της Λήδας Παπαδοπούλου από την ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ του Σαββάτου, 24 Μαΐου 2008

Εγκλημα κατά της ανθρωπότητας

Οταν τα φυτά καταλήγουν στα ντεπόζιτα βενζίνης αντί στα πιάτα μας, οι τιμές τους αυξάνουν και μαζί η πείνα στον πλανήτη, δηλώνει ο Λέστερ Μπράουν, πρόεδρος του Ινστιτούτου Earth Policy, θυμίζοντας πως για να γεμίσει ένα ντεπόζιτο 100 λίτρων, ένας παραγωγός αιθανόλης πρέπει να μεταποιήσει 250 κιλά σιτάρι, όσα δηλαδή απαιτούνται για την παραγωγή 460 κιλών ψωμί, ποσότητα ικανή να θρέψει ένα άτομο επί ένα ολόκληρο έτος. Τις βάσεις για ένα «έγκλημα κατά της ανθρωπότητας» θέτει η μαζική παραγωγή βιοκαυσίμων, ενώ η πολιτική των αγροτικών επιδοτήσεων και τα προγράμματα μείωσης του εξωτερικού χρέους κρατών του Τρίτου Κόσμου ήδη έχουν πυροδοτήσει τις πρώτες εξεγέρσεις κατά της πείνας, προειδοποιεί ο ύπατος αξιωματούχος του ΟΗΕ για το δικαίωμα στη σίτιση, Ζαν Ζιγκλέρ, ενώ ταυτόχρονα η UNESCO διαπιστώνει σε έκθεσή της ότι «το υφιστάμενο καθεστώς στην παγκόσμια γεωργία δεν μπορεί να παραμείνει ως έχει».

Τα βιοκαύσιμα αρχικά είχαν θεωρηθεί το καλύτερο μεταβατικό στάδιο που θα μας οδηγούσε στην εφαρμογή των νέων τεχνολογιών για την κίνηση των αυτοκινήτων. Τα στοιχεία όμως από τις τελευταίες έρευνες δείχνουν ότι τα καύσιμα που περιέχουν σημαντική ποσότητα αιθανόλης (έως και 20%) δημιουργούν πρόσθετα προβλήματα στο περιβάλλον και επιπλέον επιδρούν αρνητικά στη διαμόρφωση της τιμής των σιτηρών. Διαπιστώθηκε ότι η χρήση της αιθανόλης, που προέρχεται από το καλαμπόκι, επιβαρύνει περισσότερο το περιβάλλον, έως και 50%, σε σχέση με τη βενζίνη, λόγω της παραγωγής αερίων που προκαλούν το φαινόμενο του θερμοκηπίου. Επίσης, η αύξηση της παραγωγής καλαμποκιού και άλλων φυτών έχει δυσμενείς επιπτώσεις στον υδροφόρο ορίζοντα, επιβαρύνει το έδαφος με πρόσθετες ποσότητες λιπασμάτων και αλλοιώνει τη μορφολογία μεγάλων περιοχών. Οι τιμές των σιτηρών αυξάνονται συνεχώς, με αποτέλεσμα να επηρεάζεται η βασική διατροφή των φτωχότερων.

Ερευνα της οικολογικής οργάνωσης Nature Conservancy εκτίμησε ότι αυτή η διαδικασία παραγωγής βιοκαυσίμων εκλύει στην ατμόσφαιρα 93 φορές περισσότερη ποσότητα αερίων του θερμοκηπίου από εκείνη που εξοικονομείται από το βιοκαύσιμο το οποίο παράγεται κάθε χρόνο σε αυτά τα εδάφη. «Ετσι, ήδη είναι σαν να επιδείνωσαν εδώ και 93 χρόνια τις κλιματικές αλλαγές», τόνισε ο επικεφαλής της έρευνας της οργάνωσης, Τζόζεφ Φαρτζιόνε.

Εξίσου δυσοίωνη και η έρευνα του Πανεπιστημίου της Μινεσότα, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Foreign Affairs», η οποία αναλύει πώς τα βιοκαύσιμα μπορεί να οδηγήσουν τον πλανήτη σε ακόμη μεγαλύτερη πείνα. «Πιέζοντας τις παγκόσμιες προμήθειες εδώδιμων καλλιεργειών, η αύξηση της παραγωγής αιθανόλης οδηγεί στην ασύμμετρη αύξηση της τιμής αυτών των φυτών», σημειώνει η έρευνα. «Αν οι τιμές του πετρελαίου παραμείνουν υψηλές -κάτι πολύ πιθανό- οι πιο ευάλωτοι στην άνοδο των τιμών που προκαλούν τα βιοκαύσιμα θα είναι οι κάτοικοι αναπτυσσόμενων χωρών, οι οποίοι πλήττονται σήμερα τόσο από έλλειψη τροφίμων όσο και από τις εισαγωγές πετρελαίου».

Οι τελευταίες έρευνες μάλλον δικαιώνουν όσους επιμένουν πως το... μόνο «πράσινο» των βιοκαυσίμων είναι εκείνο των χαρτονομισμάτων που φέρνουν στις εταιρείες που τα παράγουν...

Οι επενδύσεις σε βιοκαύσιμα έφτασαν τα 21 δισ. δολάρια το 2007, σύμφωνα με το Πρόγραμμα Περιβάλλοντος του ΟΗΕ, ενώ η Παγκόσμια Τράπεζα πέρυσι διέθεσε για αυτό τον σκοπό 10 δισ. δολάρια. Την ίδια στιγμή η αναπτυξιακή βοήθεια για καλλιέργειες τροφίμων μειώθηκε στα 3,4 δισ. δολάρια, ενώ η συμμετοχή της Παγκόσμιας Τράπεζας σε αυτή δεν ξεπέρασε το 1 δισ. δολάρια.

Οι φωνές κατά της χρήσης των βιοκαυσίμων αυξάνονται και στους κόλπους της Ε.Ε., αλλά η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αρνείται προς το παρόν να τα θέσει εκτός των σχεδίων της για την καταπολέμηση των κλιματικών αλλαγών. «Δεν τίθεται θέμα αναστολής του στόχου που έχει καθοριστεί για τα βιοκαύσιμα» επισημαίνουν οι εκπρόσωποι του επιτρόπου Σταύρου Δήμα. Οι 27 έχουν δεσμευθεί για τη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου κατά 20% μέχρι το 2020 σε σχέση με το 1990.

Της Ιωάννας Νιάώτη από την ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ του Σαββάτου, 24 Μαΐου 2008

Το υψηλότερο κόστος το πληρώνουν οι φτωχότεροι

Η κλασική εικόνα της φτώχειας έχει ανάγκη από υγρά παιδικά μάτια, πρησμένες κοιλίτσες και απόγνωση εξαθλίωσης σε χώρες του λεγόμενου μη αναπτυγμένου κόσμου, αλλά το σημερινό της πρόσωπο αλλάζει και χαμογελά πικρά στο περιθώριο ακόμη και αναπτυγμένων χωρών, στην κάθε γωνιά που θα πετύχει μη προνομιούχους πολίτες, θύματα μιας αστικής κοινωνικοποίησης χωρίς πραγματικά ερείσματα ανάπτυξης. Ενα «σιωπηλό τσουνάμι», όπως χαρακτηριστικά είπε η επικεφαλής του Παγκόσμιου Επισιτιστικού Προγράμματος του ΟΗΕ, Ζοζέτ Σιράν, που απειλεί να παρασύρει στην πείνα 100 εκατομμύρια ανθρώπους σε ολόκληρο τον κόσμο.

Συνήθως οι κρίσεις τροφίμων είναι ξεκάθαρες και απολύτως εντοπισμένες σε συγκεκριμένες περιοχές. Σχεδόν αποκλειστικά συνδέονται με πολέμους ή διαμάχες και το υψηλότερο κόστος το πληρώνουν οι φτωχότεροι. Αυτή η νέα κρίση όμως είναι διαφορετική. Συμβαίνει ταυτόχρονα σε δεκάδες χώρες και επηρεάζει ανθρώπους που δεν πλήττονται συχνά από κρίσεις. «Για τους πολίτες της μεσαίας τάξης», εξήγησε η κυρία Σιράν, «σημαίνει ότι δεν θα έχουν υγειονομική περίθαλψη. Για κείνους που έχουν εισόδημα 2 δολάρια την ημέρα σημαίνει ότι θα κόψουν το κρέας και θα σταματήσουν τα παιδιά τους από το σχολείο. Για κείνους με το 1 δολάριο, σημαίνει ότι θα κόψουν το κρέας, τα λαχανικά και θα τρώνε μόνο δημητριακά και για όσους έχουν εισόδημα κάτω των 50 σεντς σημαίνει την απόλυτη καταστροφή».

Το νέο πρόσωπο της πείνας αφορά εκατομμύρια ανθρώπους που δεν λιμοκτονούσαν πριν από έξι μήνες, τόνισε η αξιωματούχος των Ηνωμένων Εθνών, ομολογώντας πως η υπηρεσία της αντιμετωπίζει τη μεγαλύτερη κρίση στη 45χρονη ιστορία της. Στο πλαίσιο διεθνούς διάσκεψης για την κρίση των τροφίμων, που έγινε στο Λονδίνο, η Ζοζέτ Σιράν είπε χαρακτηριστικά ότι «μεγάλο μέρος του πλανήτη συνειδητοποιεί σιγά σιγά ότι δεν θα βρίσκει αυτομάτως γεμάτα ράφια» και παραδέχτηκε ότι οι σοβαρές ελλείψεις σε τρόφιμα, σε συνδυασμό με την άνοδο της τιμής του πετρελαίου, υποχρέωσαν τον ΟΗΕ να περικόψει τα γεύματα λιμοκτονούντων παιδιών στην Κένυα, την Καμπότζη και το Τατζικιστάν. Μάλιστα η κρίση έχει προχωρήσει σε τέτοιο βαθμό, ώστε, όπως ομολόγησε, ακόμη κι αν οι πλούσιες χώρες χορηγήσουν αμέσως επιδοτήσεις για την αγορά ρυζιού, σιτηρών και δημητριακών, περίπου 20 εκατομμύρια παιδιά θα λάβουν μειωμένες μερίδες το επόμενο διάστημα.

Ομως όπως κι αν επιλέξει να το χαρακτηρίσει κανείς, το σίγουρο είναι ότι το σαρωτικό κύμα των φουσκωμένων τιμών των τροφίμων περνάει από ολόκληρο τον κόσμο, χωρίς ιδιαίτερες διακρίσεις μεταξύ αναπτυγμένων και αναπτυσσόμενων χωρών, ξεσηκώνοντας ταραχές, ταρακουνώντας κυβερνήσεις και δημιουργώντας μια παγκόσμια ανισορροπία. Για πρώτη φορά στη διάρκεια των τελευταίων 30 ετών διαμαρτυρίες για την κρίση των τροφίμων ξεσπούν ταυτόχρονα σε διάφορες γωνιές του πλανήτη.

Η αύξηση της τιμής των τροφίμων έχει προκαλέσει κρίση σε 36 χώρες, σύμφωνα με τον Οργανισμό Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ. Το Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα κάνει περικοπές στα γεύματα που χορηγούσε σε 73 εκατομμύρια ανθρώπους σε 78 χώρες. Η απειλή του υποσιτισμού σε μαζική κλίμακα είναι ορατή.

Ο αντίκτυπος φαίνεται και στις πλούσιες χώρες. Η αύξηση της τιμής των σιτηρών προκάλεσε μεγάλη αύξηση της τιμής των ζυμαρικών και του ψωμιού στην Ιταλία, όπου οργανώσεις καταναλωτών αντέδρασαν με διαμαρτυρίες. Στην Ιαπωνία αυξήθηκε κατακόρυφα η τιμή του miso, ενός μίγματος ρυζιού και κριθαριού ευρείας κατανάλωσης. Στη Γαλλία και την Αυστραλία γίνονται έρευνες για τις συνθήκες αύξησης των τιμών και ασκούνται ισχυρές πιέσεις σε παραγωγούς και προμηθευτές να συγκρατήσουν κατά το δυνατόν την άνοδό τους.

Κυβερνήσεις διαπραγματεύονται συμφωνίες ανταλλαγής, καθώς οι τιμές αγροτικών αγαθών έχουν φτάσει σε ύψη-ρεκόρ. Ουκρανία και Λιβύη βρίσκονται κοντά στην επίτευξη συμφωνίας για τα σιτηρά. Αίγυπτος και Συρία υπέγραψαν ήδη συμφωνία ανταλλαγής ρυζιού-σιτηρών. Φιλιππίνες και Βιετνάμ δεν κατάφεραν να τα βρουν σε ανάλογη προσπάθεια.

Κάτι που επίσης αξίζει να επισημανθεί είναι ότι η μεγάλη κρίση των τροφίμων είναι σύμπτωμα ενός πολύ ευρύτερου προβλήματος. Η θεαματική άνοδος των τιμών σε βασικά είδη έβαλε τέλος σε μια περίοδο τριάντα χρόνων, στη διάρκεια των οποίων οι τιμές ήταν χαμηλές. «Η εποχή των φθηνών τροφίμων είναι παρελθόν», προφήτευσε ο γενικός γραμματέας της Ασιατικής Τράπεζας Ανάπτυξης, Ρατζάτ Ναγκ, και κάλεσε ταυτόχρονα τις κυβερνήσεις της Ταϊλάνδης, της Ινδίας και του Βιετνάμ να άρουν τους περιορισμούς στις εξαγωγές ρυζιού. Δεν είναι τυχαίο που σε πρόσφατη διάσκεψη στο Βερολίνο, ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ, Μπαν Κι Μουν, εξέφρασε την αγωνία του για ένα πιθανό πισωγύρισμα στη μάχη κατά της φτώχειας και για μια μεγάλη απειλή για την παγκόσμια ασφάλεια. (

Πηγές: Economist, Time, www.washingtonpost.com)

Της Κατερίνας Τζαβάρα από την ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ του Σαββάτου, 24 Μαΐου 2008

Τι απέγινε ο Στόχος της Χιλιετίας;

Στη στροφή του αιώνα, τα Ηνωμένα Εθνη έθεσαν μια σειρά από στόχους για την ανάπτυξη και τη βελτίωση των συνθηκών ζωής σε όλο τον κόσμο, που έμειναν γνωστοί ως Αναπτυξιακοί Στόχοι της Χιλιετίας. Ο πρώτος αφορούσε την εξάλειψη της ακραίας φτώχειας και της πείνας: ειδικότερα, τη μείωση κατά 50% του ποσοστού των ανθρώπων που υποφέρουν από την πείνα και την αντίστοιχη μείωση των κατοίκων του πλανήτη με εισόδημα κάτω από ένα δολάριο την ημέρα. Ως σημείο αναφοράς ορίστηκαν τα ποσοστά φτώχειας του 1990 και ως καταληκτική ημερομηνία για την επίτευξη του στόχου το 2015. Ως μέτρο για την παρακολούθηση της προόδου στην καταπολέμηση της φτώχειας, ο ΟΗΕ χρησιμοποιεί το ποσοστό των παιδιών κάτω των πέντε ετών που είναι λιποβαρή λόγω υποσιτισμού.

Ο προσωρινός απολογισμός δείχνει μια σημαντική μεν αλλά αργή και άνιση πρόοδο, υπό την έννοια ότι οι ρυθμοί ανάπτυξης διαφέρουν δραματικά από περιοχή σε περιοχή. Η ανατολική Ασία, η περιοχή του Ειρηνικού και η ανατολική Ευρώπη έχουν κάνει τα μεγαλύτερα βήματα και 58 χώρες βρίσκονται σε καλό δρόμο, αλλά σε περιοχές όπως η νότια Ασία και η υποσαχάρια Αφρική δεν καταγράφεται σημαντική βελτίωση. Σε όλο τον αναπτυσσόμενο κόσμο, 143 εκατομμύρια παιδιά εξακολουθούν να υποσιτίζονται. Μέχρι τον περασμένο Δεκέμβριο η εκτίμηση των Ηνωμένων Εθνών ήταν ότι η μείωση της παγκόσμιας φτώχειας στο μισό εξακολουθούσε να είναι εφικτή, αλλά ο αντίστοιχος περιορισμός της πείνας μάλλον όχι. Η κορύφωση της παγκόσμιας κρίσης των τροφίμων, όπως εκδηλώνεται τους τελευταίους μήνες, έχει επιφέρει ένα ισχυρότατο πλήγμα στην όλη προσπάθεια. Η συνεχής άνοδος των τιμών βασικών διατροφικών προϊόντων απειλεί να καταδικάσει άλλα 100 εκατομμύρια ανθρώπων στη φτώχεια. Η πλέον δυσοίωνη προειδοποίηση ήρθε από τον γ.γ. του ΟΗΕ και τον πρόεδρο της Παγκόσμιας Τράπεζας: η σημερινή κρίση μεταφράζεται, ως προς την καταπολέμηση της φτώχειας, σε εφτά χαμένα χρόνια.

Της Λήδας Παπαδοπούλου από την ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ του Σαββάτου, 24 Μαΐου 2008

Η Πλατυτέρα των Ουρανών

Από τον συνάδελφό μου Γιώργο Μπενέα.

Κύριε ελέησον!!!

Στις καλοκαιρινές διακοπές μου σ’ ένα χωριό της Μεσσηνίας, βλέποντας την προσπάθεια που γινόταν από τον εφημέριο και το εκκλησιαστικό συμβούλιο για την αγιογράφηση του ναού, έλαβα την απόφαση να συνεισφέρω οικονομικά για την αποπεράτωση του έργου.

Κατόπιν συνεννοήσεως και αφού με παρέπεμψαν και στον αγιογράφο, αποφάσισα να αναλάβω το κόστος κατασκευής της Πλατυτέρας των Ουρανών στο Ιερό του ναού.

Επειδή για τους γνωρίζοντες το Ιερό είναι χώρος μέσα στον οποίο πέρασα τα παιδικά μου χρόνια ντυμένος μονίμως παπαδάκι, η πράξη μου αυτή αποκτούσε ιδιαίτερη σημασία για μένα και έφερνε στο νου μου νότες νοσταλγίας.

Επιστρέφοντας στην Αθήνα, πέσαμε στον καταιγισμό των ειδήσεων και των δημοσιευμάτων για τα κατορθώματα των μοναχών της Μονής Βατοπεδίου και όχι μόνον.

Επηρεασμένη η γυναίκα μου απ’ όλα αυτά μου ζήτησε να ξανασκεφτώ την υπόθεση της δωρεάς.

• Εντάξει ρε Γιώργο, καταλαβαίνω, αλλά μήπως είναι πολλά τα λεφτά; Εξάλλου δε βλέπεις τι γίνεται εκεί στο Άγιο Όρος; Τι γίνεται και με τις μη κυβερνητικές οργανώσεις της εκκλησίας;
  
• Τι να κάνουμε τώρα, της λέω, αφού το αποφασίσαμε άντε να μιλήσω με τον αγιογράφο μήπως και γράψει το όνομά μας με μεγαλύτερα γράμματα από αυτά της Πλατυτέρας των Ουρανών, να φαίνεται από μακρυά, ακόμα κι από τον γυναικονίτη ! Να όπως γίνεται και με την φανέλα της αγαπημένης μας ομάδας που το όνομα και το σήμα του χορηγού είναι μεγαλύτερο από το τριφύλλι !
  

Βέβαια, μεταξύ αστείων και σοβαρών και με αυτά που διαρκώς αποκαλύπτονται στον χώρο της εκκλησίας, βλέπω να κλονίζονται σε τέτοιο βαθμό οι πιστοί που θα τους παρακαλάνε οι επίτροποι να αγοράσουνε κερί όπως παρακαλάνε τα γυφτάκια στα πανυγήρια να πάρεις κερί από αυτά.

Τις δεκαετίες του ’70 και του ’80 λέγαμε εκεί στην ΟΝΝΕΔ για τα καλά της ελεύθερης οικονομίας, αλλά τριάντα χρόνια μετά διαπιστώνουμε πως οι τότε Κνίτες (σήμερα;) τα κάνουν πράξη και αναδεικνύονται στις μέρες μας οι καλύτεροι επιχειρηματίες, με τους νεοφιλελεύθερους πολιτικούς να τους υπηρετούν κι εμείς να μένουμε άναυδοι.

Μάγος των deals ο Γερμανός, μάγος των real estates ο Εφραίμ !

Ποιος να μας το έλεγε τότε, τα χρόνια της έντονης αντιπαράθεσης, πως θα ερχόταν μέρα που θα τρέχαμε για εξομολόγηση στο Βατοπέδι στον Εφραίμ.

Τώρα βέβαια με αυτά που αποκαλύπτονται αρχίζω να σκέφτομαι μήπως είναι πρόσχημα η εξομολόγηση, μήπως ο Ηγούμενος παραδίδει ιδιαίτερα μαθήματα ελεύθερης οικονομίας στους πολιτικούς μας που τον επισκέπτονται, ή μήπως εκτελούν από κοινού συμβολαιογραφικές πράξεις.

Είχα επισκεφθεί το Άγιο Όρος το 1980 – 81 χωρίς τηλέφωνο, χωρίς ρεύμα, με αμέτρητα σκαλοπάτια, και δασικά μονοπάτια, χωρίς ασανσέρ, χωρίς ασφαλτόδρομους, χωρίς πολυτελή 4Χ4, χωρίς σουίτες.

Καθόσουν μια εβδομάδα και βγαίνοντας στην Ουρανούπολη νόμιζες ότι ερχόσουν από άλλον πλανήτη, από άλλη εποχή, από το Βυζάντιο ίσως.

Η νηστεία, το φως των κεριών και των λυχναριών, οι οδοιπορείες, η έλλειψη επικοινωνίας με τους έξω, η έλλειψη πολυτέλειας, η φιλοξενία, η διάθεση προσφοράς των μοναχών, το λουκούμι, το δροσερό νερό, το τσίπουρο, το ταχίνι, συντελούσαν σ’ αυτή την ψευδαίσθηση.

Αλλά να που το ανακάλυψαν και το Άγιο Όρος τα ευρωπαϊκά προγράμματα, τα ΣΔΙΤ, οι μεγαλοεργολάβοι με τις Ψυχάρες τους και τους διορισμένους Διοικητές που για την Ψυχή τους, την Ψυχάρα τους θα έλεγα, άρχισαν να τα αλλάζουν όλα.

Όχι δεν σκοπεύω πλέον να ξαναεπισκεφθώ το Άγιο Όρος γιατί πολύ απλά θέλω να το θυμάμαι όπως ήταν τότε, όπως το αποθανάτησα με την φτηνή φωτογραφική μηχανή μου και στο μυαλό των παιδικών μου χρόνων.

Άλλωστε δεν μπορώ να φανταστώ πως θα ΄ρθει μέρα που θα πάω για εξομολόγηση στο φίλο μου το Μιχάλη το Σελέκο της τοπικής μας ΚΟΒΑ ας πούμε, με το βαρύγδουπο Ευλάμπιος, Εφραίμ, Αγάπιος, Ακάκιος, η όπως αλλιώς αποφασίσει να λέγεται.

Φυσικά ούτε αυτός πιστεύω, φαντάζεται να ασπασθεί την καλογερική στο μέλλον, αλλά λέμε τώρα.

Επειδή όμως ποτέ μη λες ποτέ, ίσως να υπάρξει μια περίπτωση στο μέλλον να επισκεφθώ τους Άγιους Πατέρες.

Εάν όλα πάνε καλά, όταν έρθει η ώρα να αξιοποιήσω τα παραθαλάσσια ακίνητά μου στην Μεσσηνία στήνοντας τουριστικές επιχειρήσεις, θα πρέπει οπωσδήποτε εκτός από την προστασία της Πλατυτέρας των Ουρανών, να συμβουλευθώ και τον μάγο του real estate, τον Πανάγιο Εφραίμ, ο οποίος εδώ που τα λέμε την περιουσία του μοναστηριού του αύξησε, εκείνα τα ντουβάρια οι πολιτικοί που εξομομολογεί τι κάνουν, που του τα ξεπούλησαν όλα (με το αζημίωτο;) και μας ξετίναξαν στη φορολογία !

Χαϊδάρι, Σεπτέμβριος 2008
ΜΠΕΝΕΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ

E-mail: beneas13@hol.gr

Ο τρόπος που ζουν οι 'Ελληνες Νο 28- Οι Έλληνες και η ευτυχία

Για ένα φτωχό ισούται με τον πρώτο λαχνό, για έναν διψασμένο με ένα ποτήρι νερό, για έναν φυλακισμένο με την ελευθερία του, για ένα παιδί με τη αγάπη από τους γονείς του. Για τον μέσο Έλληνα η ευτυχία παίρνει τη μορφή της κατανάλωσης και βιώνεται ως αντίστιξη της απαισιοδοξίας, του άγχους, της ανέχειας ...

Ευζωία, ευημερία, ευδαιμονία, ικανοποίηση, χαρά, έκσταση, ηδονή. H εκδοχή των λεξικών για την ευτυχία. Όπως και να την αποκαλέσεις, εξακολουθεί να είναι η αρχέγονη αναζήτηση του ανθρώπου για το μέγιστο αγαθό. Από την εποχή του δωδεκάθεου που η ευτυχία διανεμόταν ανάλογα με τα καπρίτσια των θεών έως τη νεότερη, που οι θρησκείες έταξαν στους πιστούς την ευτυχία ως τρόπαιο μετά θάνατον, ο κόσμος έζησε στιγμές μεγάλης χαράς αλλά και μεγάλης απογοήτευσης. Αυτή η τελευταία οδήγησε τον Aλμπερτ Xίρσμαν, ένα εξαίρετο κράμα οικονομολόγου, θεωρητικού της ανάπτυξης αλλά και κοινωνιολόγου και φιλοσόφου, στη διατύπωση της θεωρίας του για τους κύκλους της ευτυχίας.

Tην εναλλαγή ανάμεσα σε στιγμές που η ευτυχία αποτελεί κοινωνική κατάκτηση του συλλογικού και ύστερα εστιάζει στο υποκειμενικό νόημα της ζωής και την ατομική προσδοκία. Aπό όποια πλευρά και να δει κάποιος αυτούς τους κύκλους, το σίγουρο είναι ότι η οπτική του κύκλου θα διατηρείται. Έρχεται και παρέρχεται. Eίτε πρόκειται για τη ματιά του Aριστοτέλη που όριζε την ευτυχία -στα Hθικά Nικομάχεια- ως ευδαιμονία της ψυχής, αποκτώντας την αρετή της σοφίας είτε με το σύγχρονο μάτι των δυτικών κοινωνιών που τείνουν να τη συσχετίζουν με την ευημερία.

Oι κύκλοι είναι εναλλασσόμενοι και οι έννοιες του ατομικού και του συλλογικού, του καθημερινού τρόπου ζωής και της ψυχικής διάθεσης διαπλέκονται. Γιατί όταν απουσιάζουν τα απαραίτητα μέσα διαβίωσης, η υγεία και η ελευθερία του ατόμου, η επιδίωξη της ευτυχίας μάλλον ανάγεται στην εξασφάλισή τους, ενώ όταν θεωρούνται δεδομένα, η ευτυχία αναζητείται μέσα από κάποια νέα προσδοκία. Για τους Έλληνες, όπως και τις άλλες δυτικές κοινωνίες, που έχουν εξασφαλίσει πολιτική, οικονομική και κοινωνική σταθερότητα, η ευτυχία δεν είναι ένα εύκολα διαχειρίσιμο μέγεθος. Πρέπει να συνίσταται στις καλές συνθήκες εργασίας, στις ικανοποιητικές αμοιβές, στην εμπιστοσύνη στους θεσμούς, στην υγεία του ατόμου και του στενού του περιβάλλοντος αλλά και στις καλές σχέσεις με την οικογένεια και τους φίλους. Παράμετροι που όταν βρίσκονται σε καλό επίπεδο συμβάλλουν στη μείωση του άγχους και της ανασφάλειας και στην αύξηση της ευχαρίστησης από τη ζωή. Aυτά όσον αφορά το γενικό πρίσμα μέσα από το οποίο θα επιχειρήσουμε να φέρουμε την ευτυχία στα καθ’ ημάς.

Pοκανίζοντας τη χαρά
Tο άγχος, απ’ όποιο κομμάτι της ζωής του Έλληνα και να προέρχεται, αφαιρεί πόντους από την ευτυχία του. Tο πρωινό ξεκίνημα βρίσκει τους περισσότερους βουτηγμένους σε αυτό καθώς δηλώνουν υπερβολικά στρεσαρισμένοι, σωματικά καταπονημένοι και χωρίς χρόνο για την οικογένεια και τους φίλους τους. Συγκεκριμένα, έρευνα του Eυρωπαϊκού Iδρύματος Eurofund για τη Bελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης και Eργασίας που διενεργήθηκε την τελευταία τριετία με τη συμμετοχή 30.000 εργαζομένων σε 31 χώρες της Γηραιάς ηπείρου, έδειξε ότι 4 στους 10 Έλληνες είναι δυσαρεστημένοι με τις συνθήκες εργασίας, σχεδόν έξι στους δέκα (59%) νιώθουν μεγάλη κόπωση, πάνω από τους μισούς (55%) είναι γεμάτοι από στρες, ενώ περίπου ένας στους τρεις (35%) νιώθει συχνά ταραχή.

Oι Έλληνες κατά μέσο όρο εργάζονται 60 ώρες την εβδομάδα, από τις περισσότερες στην Eυρώπη. Ως αποτέλεσμα της έλλειψης χρόνου διατρέφονται πρόχειρα, χωρίς να τηρούν τους βασικούς κανόνες της μεσογειακής διατροφής που μπορούν να εξασφαλίσουν υγεία και μακροβιότητα. Aυτός ο τρόπος ζωής υπονομεύει τη μελλοντική τους ευτυχία, καθώς μειώνει το επίπεδο της υγείας. Kάπως έτσι είναι η πραγματικότητα κατά τη διάρκεια της ημέρας. Tο βράδυ, που θα περίμενε κάποιος να ταυτίζεται με την ηρεμία, γεμίζει με φόβο τους Έλληνες που περισσότερο από κάθε άλλον Eυρωπαίο -σε ποσοστό περίπου 40%- φοβούνται να κυκλοφορήσουν στους δρόμους, ενώ 5 στους 10 πιστεύουν ότι θα γίνει σύντομα διάρρηξη στο σπίτι τους! Aυτό έδειξε περσινή ευρωπαϊκή έρευνα που είχε στόχο να διερευνήσει την εγκληματικότητα στην EE.

Στην πράξη όμως οι φόβοι τους δεν επιβεβαιώνονται. H εγκληματικότητα δεν είναι τόσο μεγάλη στη χώρα μας. H αντίφαση μάλλον προκύπτει ως αποτέλεσμα του συνδυασμού μίας πεσιμιστικής διάθεσης, αλλά και της έλλειψης εμπιστοσύνης στην Aστυνομία. Aυτή η πεσιμιστική διάθεση φαίνεται να είναι ιδιαίτερο γνώρισμα της ταυτότητας του Έλληνα καθώς με απαισιοδοξία αντιμετωπίζει το παρόν και το μέλλον του. Oπως δείχνουν οι τακτικές μετρήσεις του Eυρωβαρόμετρου, περίπου οι μισοί Έλληνες εκτιμούν ότι το προσωπικό τους «στάτους» έχει χειροτερεύσει την τελευταία πενταετία.

Mε την ίδια απαισιοδοξία βλέπουν οι Έλληνες να εξελίσσεται η ζωή τους μετά 20 χρόνια καθώς το 67% πιστεύει ότι αυτή θα είναι χειρότερη από σήμερα. Στα εν οίκω τώρα. Oι συζυγικές σχέσεις φθάνουν σήμερα πιο εύκολα στη διάλυση, με τον δείκτη των διαζυγίων από 8% το 1980 να αγγίζει το 24% το 2005 σύμφωνα με την Eθνική Στατιστική Yπηρεσία. H κρίση όμως στις σχέσεις και τα προβλήματα που δημιουργούν οι απαιτητικοί ρυθμοί της ζωής, αποτυπώνονται και στο μέσο όρο παιδιών που αντιστοιχούν ανά Eλληνίδα (1,3 παιδιά) -τα παιδιά είναι ευτυχία, λένε- που είναι και από τους χαμηλότερους σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Eπιπλέον, οι αυτοκτονίες αυξήθηκαν περί το 25% το 2006 σε σχέση με το 2002 (406 - 323 αυτοκτονίες αντίστοιχα), ενώ ταυτόχρονα αυξάνονται και τα κρούσματα κατάθλιψης. Στη χώρα μας, σύμφωνα με το Iνστιτούτο Φαρμακευτικής Eρευνας και Tεχνολογίας (IΦET) καταναλώνονται περίπου 144.000.000 αντικαταθλιπτικά χάπια τον χρόνο!

Tα λεφτά της δυστυχίας
Oι "Eικόνες" μίλησαν με τον Aναστάσιο Σταλίκα, αναπληρωτή καθηγητή στο τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου και επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας «Θετικών Συναισθημάτων». O ίδιος και η ομάδα του επεξεργάζονται αυτήν την εποχή τα αποτελέσματα έρευνας που διενήργησαν σε 1.000 άτομα με στόχο τη μέτρηση και τον ρόλο των θετικών συναισθημάτων στην ψυχική υγεία και κατ’ επέκταση στην υποκειμενική ευτυχία των Eλλήνων. «H ευτυχία είναι ένας δύσκολος όρος καθώς οι άνθρωποι είναι ευτυχισμένοι κάτω από διαφορετικές συνθήκες, ενώ ταυτόχρονα δεν υπάρχει αντικειμενική ευτυχία. Aυτή σχετίζεται με τις προσδοκίες του ανθρώπου, με το νόημα που αποδίδει στη ζωή και στον λόγο της ύπαρξής του», λέει και εξηγεί: «Tο νόημα της ζωής μπορεί να είναι διαφορετικό για τον κάθε άνθρωπο. Σε γενικές γραμμές το διαχωρίζουμε σε ατομικό και κοινωνικό».

Στη συνέχεια ζητάμε από τον A. Σταλίκα να μας περιγράψει υπό το πρίσμα του συλλογικού, τις παραμέτρους που προσδιόρισαν τα επίπεδα ευτυχίας του Έλληνα από το ’60 έως σήμερα. Nα τι μας είπε: «Tη δεκαετία του ’60 για τους Έλληνες που είχαν περάσει εμφύλιο πόλεμο, ευτυχία ήταν να σταθούν στα πόδια τους, να έχουν το σπίτι τους, να δημιουργήσουν οικογένεια, να εργαστούν στο Δημόσιο, να αποκτήσουν ιδεολογική και πολιτική ταυτότητα. Ήταν η εποχή που αναδύθηκε σχετική ευημερία στην Eλλάδα. H λογική της ευημερίας ενισχύθηκε τη δεκαετία του ’70 οπότε και η ευτυχία πήρε μορφές όπως αυτή του "βολέματος", του χρήματος και των ηδονών. Λόγου χάρη, για τους κατοίκους στην Άρτα και το Mεσολόγγι η απόκτηση ηλεκτρικού ρεύματος εκείνη την περίοδο συνηγορούσε υπέρ της ευτυχίας τους. Tο κοινωνικό αίσθημα ήταν επίσης σε καλύτερο επίπεδο καθώς υπήρχε μία περιρρέουσα ατμόσφαιρα ότι τα πράγματα πήγαιναν καλύτερα, ιδίως προς το τέλος της δεκαετίας. H επόμενη ήταν η δεκαετία της ιδεολογίας ΄΄ψωμί, παιδεία, ελευθερία΄΄.

H ευτυχία το ΄80 υπολογιζόταν με βάση το πόσα διαθέτει κάποιος, ποια είναι τα ιδανικά του, κατά πόσο τον εκφράζουν, ποιος είναι ο τρόπος ζωής του. Tότε οι Έλληνες απέκτησαν καλύτερους μισθούς, συμμετοχή σε όλα τα συλλογικά όργανα κ.λπ. Aπό τη δεκαετία του ’90 και μετέπειτα όλ’ αυτά θεωρούνται κεκτημένα με αποτέλεσμα όσο προσεγγίζουμε στις ημέρες μας η ευτυχία του Έλληνα να γίνεται όλο και περισσότερο συνώνυμο της κατανάλωσης. Aυτό που διακρίνει τη νέα γενιά είναι ένας έντονος μιμητισμός προς τη Δύση, η έλλειψη ιδανικών και ιδεολογίας που φθάνει μέχρι την απαξίωση του κοινωνικού και πολιτικού στοιχείου, έως την κυνική αντιμετώπιση της πραγματικότητας ορισμένες φορές.

O Έλληνας όμως εάν δεν βρει ιδανικά θα καταστραφεί από μόνος του, καθώς δεν μπορεί να αδράξει την ευτυχία του πάνω σε οικονομικά και μόνο ερείσματα και στις παροχές». Ή αλλιώς σύμφωνα με τη λαϊκή ρήση «το χρήμα δεν φέρνει την ευτυχία», διαχρονικό εύρημα ερευνών να προσθέσουμε. Όπως μάλιστα έχει αναφέρει ο Bρετανός οικονομολόγος Richard Layard «το χρήμα είναι ένα κακό μέσο για να φθάσει κάποιος αποκλειστικά και μόνο με αυτό στην ευτυχία»! Για του λόγου το αληθές στο Bανουάτου, ένα μικροσκοπικό νησί του Eιρηνικού κατοικούν οι 200.000 πιο ευτυχισμένοι άνθρωποι του κόσμου.

Aυτό σύμφωνα με τον «Δείκτη Eυτυχίας του Πλανήτη» του New Economics Foundation σε 178 χώρες. Mεταξύ των 10 πιο ευτυχισμένων χωρών συναντάμε την Kολομβία, το Eλ Σαλβαδόρ, την Oνδούρα και τη Γουατεμάλα, χώρες στις οποίες οι εμφύλιες συρράξεις, οι τρομοκρατικές επιθέσεις και οι εξαφανίσεις πολιτών είναι συνηθισμένα φαινόμενα. H Aγγλία, οι Hνωμένες Πολιτείες, η Pωσία και η Eλλάδα δεν συγκαταλέγονται ούτε καν στη λίστα των 100 πρώτων χωρών. O Mαρκ Λούουεν, εκδότης εφημερίδας του Bανουάτου σχολιάζοντας τα αποτελέσματα της έρευνας ανέφερε: «Παρακαλώ μην πείτε το αποτέλεσμα σε πολύ κόσμο. Όσοι έχουμε την τύχη να ζούμε εδώ είμαστε γενικά ευτυχισμένοι, γιατί στην πραγματικότητα ικανοποιούμαστε με πολύ λίγα. Δεν είμαστε καταναλωτική κοινωνία. H ζωή εδώ περιστρέφεται γύρω από την κοινωνία, την οικογένεια και την καλή διάθεση για τον πλησίον».

Oι επτά προϋποθέσεις
Για το τέλος αφήσαμε έναν συγγραφέα, τον Θοδωρή Παπαθεοδώρου. Tο 2006 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ψυχογιός το μυθιστόρημα «Oι εφτά ουρανοί της ευτυχίας». Ξεκινήσαμε την κουβέντα μας με μία συγκεκριμένη φράση από το βιβλίο του: «Eίναι πολύ εύκολο να βαδίσει ένας άνθρωπος τον δρόμο της ευτυχίας. Tο δύσκολο είναι να καταφέρει να τον διακρίνει». «Πιστεύετε ότι οι σύγχρονοι Έλληνες διακρίνουν τον δρόμο αυτό;» τον ρωτήσαμε. Nα, η απάντηση: «Πριν από 20 χρόνια ή κι ακόμη παλαιότερα, ναι, μπορούσαν να διακρίνουν τον δρόμο τους, αν κι αυτό φαντάζει παράδοξο στα σημερινά, θαμπωμένα από την ανούσια κατανάλωση μάτια μας. Δεν θα απορούσαμε όμως τόσο εύκολα αν αντικρίζαμε τα ήρεμα πρόσωπα των «φτωχών» Iνδών. Γιατί εκείνοι ξέρουν από την παιδεία τους πως δεν μπορείς να στερηθείς κάτι που δεν επιθυμείς.

Σήμερα πάντως είμαι σχεδόν πεπεισμένος πως οι Έλληνες είναι ευνουχισμένοι εσωτερικά από την αιφνίδια και αποχαυνωτική καλοζωία των τελευταίων 20 χρόνων. Δεν ψάχνουμε το θεμελιώδες «πώς»» και δυσκολευόμαστε να τα καταφέρουμε. Γι’ αυτό υιοθετούμε τους εύκολους αφορισμούς της μη ύπαρξής της ευτυχίας. Kαι φταίμε συνήθως οι ίδιοι, εθισμένοι στο έτοιμο, στο γρήγορο, στο εύκολο και στο ανώδυνο. Eπίσης πολύ φοβάμαι πως ευτυχία σήμερα για μας είναι ό,τι βλέπουν οι άλλοι σε μας. Άτομα ή, απείρως χειρότερα, image makers και διαφημιστές. Eν κατακλείδι, ευτυχία για μένα είναι ακόμη κι ένα ποτήρι νερό. Aρκεί να διψάς». Tι είναι για τον συγγραφέα η ευτυχία; Δύσκολο να οριστεί, εντούτοις υπάρχουν εφτά προϋποθέσεις που βρίσκουν εφαρμογή σε κάθε άνθρωπο και σε κάθε εποχή. «Nα μη διψά, να μην πεινά και να μην κρυώνει. Nα έχει κατακτήσει την ελευθερία και την αυτοδιάθεσή του. Tην κριτική γνώση. Tη συνακόλουθη ερμηνεία του κόσμου του.

Kαι βεβαίως τη βούληση. Nα έχει ελπίδα για το καθετί που επιχειρεί στη ζωή. Nα μη σκέφτεται πως θα πεθάνει μια μέρα, αλλά πώς θα πεθάνει ζωντανός μια μέρα».

Νότες ευτυχίας

• «Πια το τρένο από δω δεν περνά, μα στο ρολόι ανάποδα ο δείχτης γυρίζει και τα φώτα των φρένων ανάβουν εκεί βαθιά μες τη νύχτα μια σειρήνα σφυρίζει. Δευτερόλεπτα πριν, χρόνια μετά Ξαφνικά είμαστε μόνοι σε μια άγνωστη ερημιά μια φωτεινή επιγραφή, εδώ χάθηκε κάποτε του μύθου η κλωστή. O,τι ζήσαμε πια είναι σχήμα κλειστό. O,τι χτίζουμε σκορπάει στον άνεμο.Eτσι είναι γραφτό: η ευτυχία είναι αυτό που περιμένουμε να ’ρθει [...]».

O Mανώλης Φάμελος προσεγγίζει έμμετρα την ευτυχία και την αναγάγει στο μακρινό μέλλον. Συνήθης πρακτική αυτοσυντήρησης και επιβίωσης, όταν όλα πάνε στραβά..

«H ευτυχία είναι αυτό», από το ομώνυμο cd (2000).

Aπιαστη ευτυχία

• «H μόνη πιθανότητα να προσεγγίσεις την ευτυχία είναι η αναζήτηση του μέγιστου αγαθού, μια αναζήτηση που δεν τελειώνει ποτέ, που ποτέ δεν ολοκληρώνεται. Γι’ αυτό η ευτυχία δεν είναι απλώς μύθος αλλά ουτοπία». O Iσπανός φιλόσοφος Xαβιέ Eτσεβερία προτρέπει να σταματήσουμε το κυνήγι της ευτυχίας καθώς είναι ένα ατέρμονο ταξίδι κόντρα στην ανθρώπινη φύση που ό,τι και εάν αποκτήσει πάντα θα ζητά κάτι περισσότερο.

Tο χάπι της ευτυχίας

• Mπορεί οι Έλληνες -μέχρι να ερωτηθούν στο πλαίσιο έρευνας εάν θα συναινούσαν με την τεχνητή ευτυχία ή όχι-, να μην έχουν αποφανθεί σχετικά, οι Aγγλοι πάντως σε δημοσκόπηση του BBC απάντησαν σε ποσοστό 75% ότι δεν θα έπαιρναν χάπι που θα τους έκανε ευτυχισμένους, έστω και εάν ήταν σίγουροι ότι δεν θα υπήρχε καμία άλλη παρενέργεια. Aπό την άλλη, τα αντικαταθλιπτικά καταναλώνονται αφειδώς και στη Bρετανία και στην Eλλάδα.

Μπορεί οι Ελληνες να αισθάνοντα αμήχανα μπροστά στην ιδέα ενός ’’μαγικού’’ χαπιού που θα τους χάριζε την ευτυχία, εντούτοις καταναλώνουν πολλά εκατομμύρια αντικαταθλιπτικά κάθε χρόνο. Η αιτία είναι ότι δεν είναι ευτυχισμένοι.

Αριθμοί

• 25% TΑ ΑΠΟΝΕΝΟΗΜΕΝΑ

406 αυτοκτονίες καταγράφηκαν το 2006 στην Eλλάδα, 83 περισσότερες, σε σχέση με το 2002. Mία αύξηση της τάξης του 25%, σε ένα μέγεθος που κάποτε ήταν σταθερό. Παράλληλα, κάθε χρόνο καταναλώνονται περί τα 150.000.000 αντικαταθλιπτικά χάπια.

• 60% ΤΑ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΑ

Tο 40% των Eλλήνων φοβάται να κυκλοφορήσει στους δρόμους και το 50% πιστεύει ότι σύντομα θα γίνει διάρρηξη στο σπίτι του. Eπίσης, περίπου το 60% διαμαρτύρεται για κόπωση και στρες στην εργασία.

• 68% ΤΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

Σύμφωνα με έρευνα του New Economics Foundation, οι πιο ευτυχισμένοι άνθρωποι του κόσμου ζουν στο νησί Bανουάτου του Eιρηνικού, με επίδοση 68% επί του συνόλου. Aκολουθούν Kολομβία, Γουατεμάλα, Oνδούρα, Eλ Σαλβαδόρ.

ΣΧΕΤΙΚΗ ΕΥΤΥΧΙΑ

• «Εαν δεν υπhρχεν η δυστυχiα, η ευτυχία δεν θα ήτο αισθητή και επομένως δεν θα είχεν αξίαν. Δηλαδή εγεννήθην εγώ δυστυχής και είμαι ισοβίως δυστυχής διά να αισθάνεται καλύτερα την ευτυχίαν του ο προνομιούχος. Και αυτό λέγεται δικαιοσύνη της Προνοίας!».
  

-Ο Ιωάννης Κονδυλάκης (1862 - 1920) επισημαίνει ότι όλα τα πράγματα είναι κάτι σε σχέση με ένα άλλο και ότι η ζωή μόνο δίκαια δεν είναι. «Ο πάροικός μου».

Προσωπική - Εθνική ευτυχία

• «H ευτυχία χαμογελά σε δυο κρυμμένα περιστέρια μη τη ζητάς πολύ ψηλά στα μυστικά και ξένα αστέρια. Kι αγάπα πιο πολύ απ’ τη χάρη του μακρυσμένου αποσπερίτη το βραδυνό μας το λυχνάρι που θα μας φέγγει μες στο σπίτι».

O Kωστής Παλαμάς και τα μικρά πράγματα μέσα στα οποία κρύβεται η ατομική ευτυχία.«Tο δαχτυλίδι του αρραβώνα». «Tα μάτια της ψυχής μου» (1892).

• «Δυστυχισμένα πλάσματα της πλέον δυστυχισμένης φύσεως, τελειώνομεν ένα θρήνον και εις άλλον πέφτομεν πάλιν. Hμείς κατεδικάσθημεν, άθλιοι, κοπιασμένοι, πάντα να κατατρέχωμεν, αλλά ποτέ δεν φθάνομεν την ευτυχίαν».

Oταν δεν είναι ελεύθερη η πατρίδα σου, για ποια ευτυχία να μιλήσεις; Aνδρέας Kάλβος (1792 - 1824). «Eις ελευθερίαν». H Λύρα. Ωδαί

Λόγια ευτυχισμένα

• Για τον Σόλωνα της αρχαίας Aθήνας, το τέλος της ζωής του ανθρώπου (και ο τρόπος θανάτου) είναι αυτό που καθορίζει την ευτυχία του.

• Για τον Γερμανό φιλόσοφο Λάιμπνιτζ δεν υπάρχει ευτυχία. Mόνο ευτυχισμένες στιγμές.

• Για τον Pωμαίο ρήτορα Σενέκα ευτυχισμένος είναι εκείνος που μπορεί να υποφέρει με ηρεμία και γαλήνη τη μοίρα του, όποια και αν είναι αυτή.

• Για τον ιστοριογράφο Διογένη Λαέρτιο ευτυχία είναι η υγεία, η τύχη και η μόρφωση.

Η ευτυχία είναι μεταβλητό μέγεθος. Ευτυχία το ’60 ήταν η υγεία, το ’70 η ευημερία, το ’80 το βόλεμα, σήμερα η κατανάλωση.

Το μέρος No 28 της Έρευνας "Ο τρόπος που ζουν οι Έλληνες" . Των Θανάση Αντωνίου, Θώμης Μελίδου και Χαράλαμπου Νικόπουλου, από τις "Εικόνες", τεύχος Νο 337, εβδομαδιαίο περιοδικό, ένθετο στο ΕΘΝΟΣ της Κυριακής, 10 Αυγούστου 2008 .

Paul Breitner: Το μαύρο πρόβατο των γηπέδων

Ένας εκκεντρικός ...Γερμανός

Γεννημένος στις 5 Σεπτεμβρίου του 1951, συνεχίζει -για μένα- να παραμένει ο ορισμός του ποδοσφαιριστή της ...αριστερής μεριάς των γηπέδων, μαζί με τον άλλον, (τον καλύτερο που εμφανίστηκε από καταβολής ποδοσφαίρου), τον κοντό, τον Αργεντίνο. (Ο "Belle" Paolo Maldini είναι -ποδοσφαιρικώς- Η ΑΡΙΣΤΕΡΗ ΠΛΕΥΡΑ -μέχρι τη σέντρα). Τα μόνα μειονεκτήματα του Breitner: Είναι Γερμανός -και έπαιξε ΚΑΙ στον Real της Μαδρίτης ΚΑΙ στη Bayern του Μονάχου! (πλάκα κάνω) ...

Ελάχιστοι ποδοσφαιριστές μπορούν να περηφανεύονται πως έγραψαν ιστορία με τον τρόπο του Πάουλ Μπράιτνερ. Εξέχων μέλος μιας πολυεθνικής παρέας που αποτελούν «τα κακά παιδιά» των γηπέδων, πλάι στον Τζορτζ Μπεστ, τον Σόκρατες, και τον Μαραντόνα, ο άσσος της Μπάγερν και των «Πάντσερ» την δεκαετία του ’70 εισέπραξε άφθονη δόξα αλλά και πικρόχολη κριτική –για τα κατορθώματά του στο τερέν την πρώτη, για την αντισυμβατική συμπεριφορά του που έδειχνε κόκκινη κάρτα στον καθωσπρεπισμό τη δεύτερη.

Όλοι το λένε: στην εποχή του πολιτικώς, και πολιτισμικώς, ορθού, ναι μεν οι τριβές αμβλύνονται και οι ρωγμές αποτρέπονται αλλά, συνάμα, σημειώνεται ένα έλλειμμα εκφραστικότητας, έντονων παραθέσεων, γοητευτικών συγκρούσεων. Τα πρόσωπα, όπως και οι γνώμες, μοιάζουν να ατονούν, οι λέξεις, όπως και οι μορφασμοί, πάσχουν από ένα είδος αναιμίας. Σάλος και πάταγος με την έκρηξη του Ζινεντίν Ζιντάν και την συνακόλουθη κεφαλιά του στον Ματεράτσι. Κακό κορίτσι και η Έϊμι Γουάινχαουζ, η οποία δεν παύει να εγκαλείται επειδή πίνει, καπνίζει και ενίοτε αθυροστομεί. Και τι δεν έχει γραφτεί για ζωγράφους που αμέλησαν να εμφανιστούν με λαιμοδέτη σε κάποια εγκαίνια ή για ποιητές που εθεάθησαν με τσαλακωμένη καπαρντίνα και κόκκινα μάτια! Ας είναι, κι ας ξαναθυμηθούμε τον Εγγονόπουλο όταν διατείνονταν πως για τους ωραίους, τους μεγάλους, τους αληθινούς ταιριάζουν τα λόγια τα ωραία, τα μεγάλα, τα αληθινά, κι ακόμη ας μη ξεχνάμε ότι ανέκαθεν οι βραχνοί, οι αμφιλεγόμενοι και οι τσαλακωμένοι προκαλούσαν μεγαλύτερο ενδιαφέρον, διότι βεβαίως είχαν κάτι σημαντικότερο να κάνουν και να πούνε, από τους ατσαλάκωτους και αψεγάδιαστους πλωτάρχες του ταχύπλοου νεοπλουτισμού και του μια ζωή κάλπικου ηθικισμού.

Το ποδόσφαιρο έχει και αυτό τους «κακούς» του, τα «μαύρα πρόβατα», τους «αποδιοπομπαίους τράγους». Τους ατίθασους ροκάδες της μπάλας και των γηπέδων. Τζορτζ Μπεστ, Πολ Γκασκόιν, Σόκρατες («ο αγλαός, ο ψηλέας, ο γιατρός»), Ντιέγκο Μαραντόνα. Και καλά, από Ιρλανδούς, από συμπατριώτες του Μπράιν Τζόνσον των AC/DC, και από Λατινοαμερικάνους τι να περιμένεις; Αλλά είχε, και έχει ακόμη, και η ψυχρή Γερμανία, και δη η «αντιδραστική» Βαυαρία το «κακό παιδί» της, τον ελευθερόστομο και πείσμονα ανατρεπτικό της.

Έγινε τραγούδι από την πανκ μπάντα Die Arzte, προκάλεσε καμιά δεκαριά σκάνδαλα με τα όσα έλεγε και έκανε, ενώ, μιας και δεν μπορούσαν να τα βάλουν με το αδιαμφισβήτητο ταλέντο του, τα έβαλαν με την κόμμωσή του, τοποθετώντας τον στη λίστα των χειρότερων «μαλλιάδων» του ποδοσφαίρου, με τη φάτσα του, ψηφίζοντάς τον ανάμεσά στους ασχημότερους παίκτες όλων των εποχών, ακόμα και με την ποδοσφαιρική περιβολή του, ιδίως με την συνήθειά του να αφήνει τις κάλτσες του να πτυχώνονται και να πέφτουν χαμηλά ίσαμε τον αστράγαλο.

Βεβαίως, λοιδορήθηκε πρωτίστως για τις πολιτικές αντιλήψεις που είχε το σθένος να εκφράζει ανοικτά, σε καιρούς μάλλον σκοτεινούς και επικίνδυνους μάλιστα, όπως ήταν η δεκαετία του 1970 στη Γερμανία. Ακούει στο όνομα Πάουλ Μπράιτνερ, ακόμη ομνύει, με τον τρόπο του, στη Στρογγυλή Θεά και δεν παύει να προκαλεί συζητήσεις. Το σημαντικό, κατ’ εμέ και τους ανθρώπους της γενιάς μου που με τη σειρά τους ομνύουν στην ένταση και την αντισυμβατικότητα, είναι ότι παραμένει μια …ροκάδικη πηγή εμπνεύσεως, παρά τα 57 του χρόνια!

Ο «Αφρο», όπως είναι εδώ και πάνω από τρεις δεκαετίες το παρωνύμιο του Παουλ Μπράιτνερ, είδε το πρώτο φως στην κωμόπολη Κόλμπερμουρ της Βαυαρίας, στις 5 Σεπτεμβρίου του 1951, και πριν κλείσει τα είκοσί του χρόνια θα λάμψει το ταλέντο του στα γήπεδα και θα παίζει σε μια από τις κορυφαίες ομάδες όλων των εποχών, την Μπάγερν του Μονάχου. Επί 13 χρόνια θα θεωρείται, και εμπράκτως θα αποδεικνύει ότι το αξίζει, ένας από τους πολυτιμότερους ποδοσφαιριστές της Ευρώπης, και μέγας στυλίστας καθώς θα συνδυάζει, καλλιτεχνικώ τω τρόπω, την ψυχρή λογική της αποτελεσματικής άμυνας με το αιφνίδιο και τιμωρό πάθος της σφοδρής επίθεσης. Ξεκίνησε την καριέρα του ως αριστερό μπακ, που είχε την δυνατότητα ακαριαίων προωθήσεων, για να μετατοπιστεί βαθμιαία προς το κέντρο.

Θα περάσει και από το αντιπροσωπευτικό συγκρότημα της χώρας του, το οποίο θα τιμήσει με το παραπάνω φορώντας τη φανέλα του σε 48 αναμετρήσεις και σημειώνοντας ένα σπουδαίο ρεκόρ: ήταν ο πρώτος Ευρωπαίος, και έως προσφάτως ο μοναδικός, που κατάφερε να σκοράρει σε δύο διαφορετικούς τελικούς του Παγκοσμίου Κυπέλου, το 1974, όταν η γηπεδούχος, και μάλιστα στο Μόναχο, Δυτική Γερμανία αντιμετώπισε την Ολλανδία, και ο «Αφρο» ισοφάρισε το σκορ εκτελώντας ένα ανελέητα ψύχραιμο πέναλτι, και το 1982, στο Μουντιάλ που φιλοξενήθηκε στη Ισπανία, στη Μαδρίτη, στο ματς του τελικού κατά της Ιταλίας, όταν ο Μπράιτνερ έσωσε την τιμή της ομάδας του, μειώνοντας το σκορ σε 3-1, μόλις στο 83ο λεπτό της αναμέτρησης.

Για την ιστορία οφείλουμε να σημειώσουμε ότι οι δύο προηγούμενοι μπαλαδόροι που έχουν κατορθώσει κάτι τέτοιο δεν ήσαν άλλοι από τους θρυλικούς Έντσον Αράντες ντο Νασιμέντο «Πελέ» και Εντβάλντο Ισιντόρο Νέτο «Βαβά», ενώ το ίδιο σκορ δεν παρέλειψε, χρόνια μετά τον «Αφρο», να σημειώσει ο μέγας Ζινεντίν Ζιντάν «Ζιζού».

Αστέρας της Μπάγερν και των «Πάντσερ», ο Μπράιτνερ χωρίς κανένα ενδοιασμό θα φωτογραφηθεί για το περιοδικό «Pop», ένα αλησμόνητο όργανο της πιτσιρικαρίας που ψαχνόταν με το ροκ στη δεκαετία του 1970, καθισμένος σε μια κουνιστή πολυθρόνα, με βλέμμα λίαν επιθετικό, με την αφάνα και τα γένια του να θυμίζουν μέλος σκληρής ροκ μπάντας, και με φόντο μια ξύλινη κιθάρα και μια αφίσα του Μάο Τσε Τουνγκ. Προκλήθηκε σκάνδαλο, ο Μπράιτνερ όμως ακλόνητος προέβη σε απανωτές δηλώσεις κατά του καπιταλισμού και υπέρ των φτωχών και κατατρεγμένων. Κάτι που έμελλε να θυμηθεί 35 χρόνια μετά ο Εμίρ Κουστουρίτσα, ο οποίος σε πρόσφατη συνέντευξή του σχετικά με το φιλμ που γύρισε για τον Μαραντόνα, αποτίει φόρο τιμής στον «Αφρο», λέγοντας ότι οι ποδοσφαιριστές κακώς έχουν τη φήμη του απαίδευτου και του ευήθους, καθώς και ο Μπράιτνερ αποτελεί φωτεινό παράδειγμα αθλητή που στάθηκε στο πλευρό των αδικημένων, προβαίνοντας με κάθε ευκαιρία σε πύρινες λεκτικές καταδίκες των αδικούντων.

Μέχρι το 1974 ο « Αφρο» θα παίζει για τους Βαυαρούς, και εν συνεχεία θα λαμπρύνει την φανέλα της «Βασίλισσας», της Ρεάλ Μαδρίτης, από το 1974 έως το 1978, για να επιστρέψει πάλι στην ομάδα του Μονάχου και να μείνει έως το 1983, οπότε και τερμάτισε την σταδιοδρομία του. Η σοδειά του δεν είναι διόλου αμελητέα: πέντε εθνικά πρωταθλήματα με την Μπάγερν, αυτά των ετών 1972, 1973, 1974, 1980 και 1981 και άλλα δύο με την Ρεάλ, το 1975 και 1976. Επίσης συνέβαλε στην κατάκτηση του Κυπέλου Πρωταθλητριών από τη Μπάγερν το 1974 και στον θρίαμβο της Ρεάλ στον τελικό του Κυπέλου Ισπανίας το 1975. Παρέα με έναν άλλο δυναμικό παίκτη, τον Καρλ Χάιντζ Ρουμενίγκε, θα αποτελέσουν ένα φοβερό και τρομερό δίδυμο συντονισμού και αποτελεσματικότητας, με αποτέλεσμα να μείνουν αμφότεροι στην ιστορία ως «Μπραϊτνίγκε». Όλα αυτά τα θριαμβευτικά, εν μέσω καταλαλιάς, πάντα, για τις ακραίες αριστερίστικες, έως αναρχικές (την περίοδο που βρέθηκε στην Ισπανία) πολιτικές απόψεις του.

Όμως ο «Αφρο» δεν θα ξεσηκώνει επικρίσεις μονάχα από την μεριά των συντηρητικών πολέμιών του, αλλά και από την μεριά των οπαδών και θαυμαστών του. Έτσι συμβαίνει με όλες τις έντονες και αμφιλεγόμενες προσωπικότητες που επιμένουν να κάνουν πάντα το δικό τους. Καραδοκεί, μια ζωή, ο φθόνος. Ο παίκτης μας αποφάσισε, για λόγους προσωπικούς, να ενδώσει στην πρόταση μιας μεγάλης εταιρίας καλλυντικών, να ξυρίσει την χαρακτηριστική γενειάδα του απέναντι στην κάμερα και να περιποιηθεί τις άτριχες πλέον παρειές του με ένα συγκεκριμένο after shave. Η αμοιβή του δεν ήταν διόλου ευκαταφρόνητη, μιας και ανερχόταν στο λίαν σεβαστό, για τις αρχές της δεκαετίας του 1980, ποσό των 150.000 μάρκων. Φυσικά, χαρακτηρίστηκε «προδότης», «αργυρώνητος», «μίσθαρνο όργανο του καπιταλισμού» και άλλα συναφή! Δοκίμασε την τύχη του και στον κινηματογράφο, συμμετέχοντας σε τρεις γερμανικές παραγωγές. Η πιο διάσημη (απ' όπου και η φωτογραφία) ήταν το "Potato Fritz" , ενα γουέστερν του 1976!

Που να ήξεραν οι τότε κατήγοροί του ότι τυγχάνει και μακρινός συγγενής του νυν Πάπα Βενέδικτου του 16ου, Γιόζεφ Αλόις Ράτσινγκερ, όστις τυγχάνει και φανατικός ποδοσφαιρόφιλος! Θα φόρτωναν, αναδρομικώς, στον «Αφρο» κάθε αμάρτημα της Καθολικής Εκκλησίας!

Τέλος πάντων, ο Μπράιτνερ ακάθεκτος συνεχίζει να καταπιάνεται με την μπάλα στο ρόλο πλέον του σχολιαστή και του αθλητικογράφου, όπου και πάλι προκαλεί εντάσεις με όσα παράγει η γραφίδα του. Αρνείται επιμόνως να είναι απλώς αρεστός και μιλάει πάντα έξω από τα δόντια. Η τελευταία φημισμένη του ατάκα ξεστομίστηκε όταν, πριν από δυο χρόνια, το 2006, ανέλαβε τη θέση του αρμόδιου στα θέματα μεταγραφών της Μπάγερν. Είπε απροκάλυπτα: «Δεν ανέλαβα τη θέση για να είμαι παρών σε γεύματα και να πίνω σαμπάνια». Σε ορισμένες «μούρες», και ο Παουλ Μπράιτνερ μπορεί να χαρακτηρισθεί «μούρη», η άγρια φλόγα της νιότης δεν σβήνει ποτέ!


Του Γιώργου- Ίκαρου Μπαμπασάκη ( g_icaros@otenet.gr ) από το «Έψιλον», τεύχος Νο 897, εβδομαδιαίο περιοδικό ένθετο στην «ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ» της Κυριακής, 22 Ιουνίου 2008.

Eλλη Λαμπέτη: Γεννημένη πρωταγωνίστρια

Με αφορμή τα 25 χρόνια (3 Σεπτεμβρίου 1983) από τον θάνατο της μεγάλης πρωταγωνίστριας.

Το κοινό την λάτρεψε. Οι συνάδελφοί της την χάζευαν. Κι όμως. Μπορεί η καριέρα της να έμοιαζε βγαλμένη από παραμύθι, αλλά η ζωή της ρίζωσε στις ανατροπές μιας αρχαίας τραγωδίας. Εκεί που όλοι έβλεπαν μια μοναδική ηθοποιό, μια λαμπερή γυναίκα και μια εμβληματική πρωταγωνίστρια, η μοίρα είχε ήδη γράψει το δικό της σενάριο ...

Χαράζει 3 Σεπτεμβρίου του 1983 και η Νέα Υόρκη μοιάζει βυθισμένη σε μια ψυχρή υγρασία. Στο δωμάτιο 632 του νοσοκομείου «Mount Sinai», η Έλλη Λαμπέτη δείχνει κατάκοπη από την ανέλπιστη μάχη. Κατά τις 7.30 το πρωί ξυπνάει και γυρίζει προς το μέρος της αδελφής της, που ξάγρυπνη στέκεται στο πλευρό της όλη νύχτα. «Αντιγόνη», ψιθυρίζει. «Εδώ είμαι, Έλλη μου», της λέει η Αντιγόνη. Οι δύο αδελφές γίνονται ένα σώμα πάνω από τα ιδρωμένα σεντόνια. Κάθονται λίγα λεπτά έτσι, στην πνιγηρή σιωπή ενός άγνωστου τόπου, μια αιωνιότητα μακριά από το πευκόδασος των Βιλλίων και την παραλία του Πόρτο Γερμενού. «Αντιγόνη...», ψελλίζει η Έλλη στην αγκαλιά της αδελφής της. «Αντιγόνη... είμαστε παιδιά ενός κατώτερου θεού». Και μαζί με τη ρημαγμένη της φωνή σβήνει και η ανάσα της. Το στόμα από το οποίο έχει ακουστεί το ωραιότερο «σ’ αγαπώ» του ελληνικού κινηματογράφου, δεν θα ανασαλέψει ποτέ. Η Έλλη πάει στον παράδεισο, εκεί όπου την περιμένει η Χάνελε της εφηβείας της.

Οκτώ μήνες νωρίτερα, στις 15 Δεκεμβρίου του 1982, η δημοσιογράφος Φρίντα Μπιούμπι ακούει το τηλέφωνο να χτυπάει στο σπίτι της. Το σηκώνει. Μια ανάσα σαν λαχάνιασμα στην άλλη άκρη της γραμμής. Υστερα σιωπή. «Εμπρός! Λέγετε...» λέει η Μπιούμπι. Τίποτα. Μόνο η κοφτή ανάσα. Κάποιος θα αστειεύεται, σκέφτεται η δημοσιογράφος, και κλείνει το τηλέφωνο. Αλλά αισθάνεται τρομαγμένη γιατί αυτό που μόλις έχει ακούσει δεν δείχνει αστείο, μοιάζει σαν επιθανάτιος ρόγχος, σαν να στραγγαλίζεται κάποιος και προσπαθεί απεγνωσμένα να ζητήσει βοήθεια. Σε λίγα δευτερόλεπτα, πάλι το κουδούνισμα. «Εμπρός...» λέει η Μπιούμπι. Μια απόκοσμη φωνή σαν ψίθυρος πρόφερε κομματιαστά το όνομά της: «Φρί-ντα...» «Ναι», λέει η Μπιούμπι. «Φρίντα, εγώ είμαι... Η Έλλη. Έλλη Λαμπέτη».

Η Έλλη στραγγαλίζεται χρόνια από τον καρκίνο και αισθάνεται ότι έχει φτάσει η στιγμή να ζητήσει απεγνωσμένα βοήθεια. Όχι ιατρική. Αυτή την έχει από το ’68, όπου γίνεται η διάγνωση στο στήθος της. Άλλη βοήθεια γυρεύει. Θέλει να μιλήσει. Η Μπιούμπι την επισκέπτεται την ίδια μέρα στο σπίτι της, εκεί, στην πλατεία Αγίου Γεωργίου, στην Κυψέλη. Το διαμέρισμα της Έλλης βρίσκεται στον πέμπτο όροφο μιας πολυκατοικίας από αυτές που σε προδιαθέτουν άσχημα από την είσοδό τους. Ρυπαροί τοίχοι, βρώμικο ασανσέρ, μυρωδιά σαπίλας από τα υπόγεια. Ανεβαίνει, χτυπάει το κουδούνι και της ανοίγει μια παχουλή γυναίκα με μαύρα μάτια, σκούρα φούστα, ένα ριγέ πουλόβερ κι ένα καφετί μαντίλι στο κεφάλι, δεμένο από τον αυχένα. «Χαίρετε», λέει η Μπιούμπι και ετοιμάζεται να ζητήσει την κυρία Λαμπέτη.

Η γυναίκα, όμως, της χαμογελάει. Η κυρία Λαμπέτη είναι μπροστά της. «Έφτασα, ξέρεις, στο τέλος», της λέει λίγο αργότερα. «Και δεν έχω κάνεναν να μου γράψει το τέλος. Θα ήθελα να το γράψεις εσύ». Και έτσι γεννιέται η «Τελευταία παράσταση» (Εκδόσεις Εξάντας). Από τις διηγήσεις των επόμενων μηνών. Η Έλλη, καταβεβλημένη από την αρρώστια και θυμωμένη από τη ζωή, ανοίγει την καρδιά της και μιλάει για όλα. Μα, πάνω από όλα, μιλάει για εκείνο το παιδί ενός κατώτερου θεού που στοιχειώνει την ψυχή της: τον εαυτό της.

Κάπου σαράντα χρόνια νωρίτερα, ένα δεκαεξάχρονο αναιμικό κορίτσι με μαύρα μαλλιά ανεβαίνει στον παράδεισο του θεάτρου μέσα από το έργο «Η Χάνελε πάει στον Παράδεισο» και ωθεί τη Μ. Κοτοπούλη να δηλώσει, τη βραδιά της πρεμιέρας, «Ιδού η νέα Σάρα Μπερνάρ». Και ένα αστέρι γεννιέται. Όταν, το ’48, αυτό το αστέρι θα γινόταν νύφη στον «Ματωμένο γάμο» του Λόρκα, ο Κουν ομολογεί: «Για πρώτη φορά στη ζωή μου ένιωσα τον κόσμο να κρατάει την ανάσα του στην πλατεία». Το ίδιο κάνουν και οι Άγγλοι κριτικοί στο παγωμένο Λονδίνο του ’57. Βλέποντας το «Τελευταίο ψέμα» του Κακογιάννη, κρατούν την ανάσα τους και έπειτα αναφωνούν «Η Ελληνίδα Γκρέτα Γκάρμπο!» Μάλιστα, οι Τάιμς γράφουν: «Ποτέ, από την εποχή της Γκάρμπο, ο φακός δεν ερωτεύτηκε τόσο μια πρωταγωνίστρια». Η ίδια τον φακό δεν τον ερωτεύεται ποτέ. Η μεγάλη της αγάπη είναι το θέατρο. Και εκεί μένει πιστή. Όπως μένει πιστή και στο καρτέρι του θανάτου που τη σκιάζει από μικρή. Στα δεκαεπτά, χάνει τον δίδυμο αδελφό της, τον Τάκη. Μαζί είχαν γεννηθεί στις 26 Απριλίου του 1926. Στην Κατοχή, η μάνα της σκοτώνεται από αδέσποτη σφαίρα. Τα επόμενα χρόνια, βλέπει τις πέντε αδελφές της να πεθαίνουν από καρκίνο, τον πατέρα της από εγκεφαλικό και τον άλλο της αδελφό από καρδιακή προσβολή. Το τελευταίο χτύπημα, ο θάνατος το φυλάει για εκείνη. Έχει μόλις κλείσει τα σαράντα δύο και παίζει τα «Σαράντα καράτια» όταν οι γιατροί κάνουν τη μοιραία διάγνωση. Και η πάλη αρχίζει.

Οι άντρες της ζωής της
Στο μεταξύ, οι έρωτες τη στοιχειώνουν κι αυτοί. Ο πρώτος στα χρόνια της νιότης. Δεν αποκαλύπτει ποτέ το όνομα, αλλά δεν παύει να λέει ότι «το ανεπανάληπτο, το υπέροχο, αυτό που κυριολεχτικά με κεραυνοβόλησε, το ένιωσα μόνο με έναν άνθρωπο». Με τον ανώνυμο άνθρωπο. Υστερα, ο Μάριος Πλωρίτης, «ένας σπουδαίος φίλος», όπως θα τον χαρακτήριζε πάντα. Παντρεύονται το ’50. Χωρίζουν το ’53 όταν στη ζωή της εισβάλλει ο Χορν. Με τον Χορν θα ζήσουν επτά χρόνια μαζί. «Επτά χρόνια φαγούρας», όπως θα έλεγε εκείνος. Πάθος μεγάλο και με συγκρούσεις. Εκείνη να ζηλεύει τα φλερτ του, αυτός να γίνεται έξαλλος από τους θαυμαστές της. Στην οθόνη γράφουν μοναδικά. Στη ζωή, όμως, το να συνυπάρξουν δύο ιερά τέρατα είναι ακόμα πιο δύσκολο. Πάντως, το ειδύλλιό τους γίνεται το παραμύθι της εποχής.

Και είναι βέβαια παραμύθι δίχως happy end. Ο Χορν δεν θέλει παιδιά. Η Ελλη θέλει. Κατά έναν περίεργο τρόπο, η Ελλη Λαμπέτη ακολούθησε τον ίδιο δρόμο με αυτόν του Δημήτρη Χορν, κάθε φορά που δεχόταν κάποια ερώτηση σχετικά με την αδιαμφισβήτητη αξία της. Μπορεί να είχαν χωρίσει χρόνια οι δυο τους, αλλά απαντούσαν λες και ήταν... συνεννοημένοι. «Σπουδαίος ηθοποιός εγώ;» έλεγε ο Χορν. «Ελάτε καλέ!» Και έσπευδε πάντα να απαξιώσει τόσο τους ρόλους του όσο και τον ίδιο τον μόχθο που απαιτεί η προσπάθεια ενός ηθοποιού. Έτσι και η Λαμπέτη. Κάποτε έφτασε να πει το εξής: «Είχα πολλά να κάνω στη δουλειά μου και δεν τα έκανα. Πέντε τάλαντα μου έδωσε ο Θεός, και τα πέντε του τα επιστρέφω. Δεν τα αξιοποίησα. Δεν καλλιέργησα το ταλέντο μου για να καρποφορήσει όπως έπρεπε».

Εντούτοις, εάν στην περίπτωση του Χορν διαγιγνώσκουμε μια δόση αλαζονείας στα λόγια του, έναν σνομπισμό που έρχεται να επισκιάσει τα ίδια του τα επιτεύγματα, στη Λαμπέτη δεν εντοπίζουμε παρά μιαν αληθινή πίκρα που προφανώς προκύπτει από όσες προσωπικές ατυχίες επηρέασαν τη σχέση της με το θέατρο. Αφουγκραζόμενοι ετούτη την πίκρα, δεν φέρνουμε στο μυαλό μας το παθιασμένο κορίτσι της οδού Μιχαήλ Βόδα, ενός δρόμου που αργότερα θα βαφτιζόταν «Οδός Έλλης Λαμπέτη».

Φέρνουμε στο μυαλό μας την απογοητευμένη γυναίκα μετά τη δικαστική περιπέτεια για την τύχη του παιδιού που θα σημάδευε τη ζωή της, όπως φέρνουμε στο μυαλό μας και τη γυναίκα που παλεύει με τον καρκίνο έχοντας χάσει ακόμα και τη φωνή της. Πάντως, ο ίδιος ο Χορν -εάν μετράει η άποψή του- είχε μόνο καλά λόγια να πει για την Έλλη. «Τη θαύμαζα πολύ σαν ηθοποιό», είχε πει λίγο πριν από το τέλος της ζωής του. «Ήταν πολύ καλή θεατρίνα και πολύ ωραία γυναίκα». Όταν, φυσικά, ρωτήθηκε για το αν η Έλλη ήταν ο έρωτας της ζωής του, η απάντησή του ήταν εξίσου κατηγορηματική. «Δεν μπορώ να ισχυριστώ ότι δεν την αγάπησα», είχε πει. «Φυσικά και την αγάπησα. Αλλά δεν ήταν η γυναίκα της ζωής μου». Γυναίκα της ζωής του ήταν η Άννα Γουλανδρή.

Πάντως, το ότι ο εστέτ Χορν αποδείχτηκε μάλλον επιζήμιος για την ευαίσθητη ψυχοσύνθεση της Έλλης, αυτό δεν είναι κάτι που αποσιωπάται από τους ανθρώπους που την έζησαν. Το καταθέτει με τον τρόπο του και ο Φρέντυ Γερμανός στις σελίδες της θαυμάσιας βιογραφίας της ηθοποιού (Εκδόσεις Καστανιώτη). Και είναι ένα βιβλίο που αξίζει να τη θυμίζει, καθώς ζωντανεύει μια ολόκληρη εποχή όχι μόνο για την ίδια την Έλλη Λαμπέτη, αλλά και για ολόκληρο το ελληνικό θέατρο.

Ο Χορν δεν αντέχει το ριζικό του θανάτου από τις ασθένειες. Η Έλλη πρέπει να το αντέξει, βλέποντας την οικογένειά της να αποδεκατίζεται. Ώσπου εκείνος αποχωρεί από τη σκηνή και παραδίδει τη θέση του στον Αμερικανό συγγραφέα Φρέντερικ Γουέικμαν.

Η σχέση τους θα κρατήσει δεκαεπτά χρόνια. Και είναι το ίδιο διάστημα που θα έρθει στη ζωή της η Λίνα, το παιδί που θα λάτρευε όσο τίποτε άλλο. Εντούτοις, μιλώντας για τους άντρες της ζωής της, η Έλλη θα πει στη Φρίντα Μπιούμπι: «Με τον Φρεντ δεν είχαμε εκείνο το ωραίο που υπήρχε ανάμεσα στον Χορν κι εμένα: ισοτιμία και αμοιβαία εκτίμηση. Ίσως επειδή με τον Τάκη είχαμε το ίδιο επάγγελμα, δεν μπορούσε να κρυφτεί ο ένας από τον άλλον. Μαλώναμε για το ποιος αξίζει πιο πολύ. Εγώ πίστευα ότι αξίζει εκείνος κι εκείνος πίστευε ότι αξίζω εγώ. Είχαμε έναν αμοιβαίο θαυμασμό, απόλυτο και ειλικρινή. Αυτός μας έδενε. Το ξέρω τώρα ότι είμαστε πολύ διαφορετικοί για να ζήσουμε καλά μαζί, αλλά ήταν μια ωραία σχέση. Με τον Φρεντ δεν υπήρχε αμοιβαία εκτίμηση. Θαυμάζαμε ο ένας τον άλλον για πράγματα ασήμαντα. Ήταν ένα είδος παρεξήγησης που κράτησε δεκαεπτά ολόκληρα χρόνια. Και ο χαμένος είναι εκείνος, γιατί κατέστρεψε τη ζωή του. Του έλεγα φύγε και δεν έφευγε...»

Η σκληρή της μοίρα
Η Λίνα, λοιπόν. Που μπαίνει στη ζωή της σαν χείμαρρος. Η Έλλη γίνεται μητέρα με τον πιο ανέλπιστο τρόπο. Το παιδί δεν μπορεί να μεγαλώσει με τους πραγματικούς του γονείς επειδή είναι ο καρπός ενός παράνομου έρωτα. Η μοίρα, όμως, είναι σκληρή: Όσο ανέλπιστα γίνεται μητέρα τόσο ανέλπιστα παύει και να είναι. Όταν, λίγα χρόνια αργότερα, οι ίδιοι αυτοί γονείς θα διεκδικήσουν το παιδί, η ίδια θα βιώσει τη μεγαλύτερη, την πιο τραυματική περιπέτεια της ζωής της. Φτάνουν στο σημείο να κατηγορήσουν τη Λαμπέτη για όργια, τόσο αβυσσαλέος είναι ο πόλεμος. Τα δικαστήρια επιδεινώνουν την ήδη θρυμματισμένη υγεία της. Η απώλεια της Λίνας την κατακερματίζει. Αποκαμωμένη και μόνη, θα αφεθεί στην πείνα της αρρώστιας. Χωρίς φωνή πλέον, ανεβάζει τον Μάρτιο του ’81 το έργο «Σάρα, τα παιδιά ενός κατώτερου θεού». Μαθαίνει τη γλώσσα των κωφαλάλων για να παίξει την Σάρα και θριαμβεύει για δύο χρονιές. Όμως, είναι το κύκνειο άσμα της. Στην πραγματικότητα, έχει ήδη αρχίσει να πηγαίνει στον Παράδεισο. Σιγά-σιγά. Σαν αερικό.

Το καλοκαίρι του 1983, η Λαμπέτη μεταφέρεται στο «Mount Sinai Hospital» της Νέας Υόρκης. Τους προηγούμενους μήνες, έχει αφηγηθεί τα πάντα στη Φρίντα Μπιούμπι και η ψυχούλα της μοιάζει ξαλαφρωμένη. Αλλά την ανάσα του θανάτου τη νιώθει όλο και πιο κοντά της. Στις 23 Αυγούστου, στέλνει από το νοσοκομείο μια κάρτα στην Μπιούμπι. Η κάρτα γράφει: «Φρίντα, ξαφνικά μέσα στη νύχτα της Ν.Υ. ένα πρόσωπο, φως, Ελλάδα -έχω ορό στο δεξί μου χέρι. Σε ευγνωμονώ. Είσαι το πρώτο φως που μου έλαμψε στο κενοτάφιο. Σε αγαπάω και δεν θα σε ξεχάσω».


Μια παράξενη ιστορία

• «Σας πληροφορώ», λέει η Λαμπέτη στον Φρέντυ Γερμανό το 1971, «πως είχε βουίξει η Αθήνα ότι ο Χορν κι εγώ είχαμε σχέση ερωτική, πολύ πριν συμβεί κάτι μεταξύ μας. Πολύ πριν μας περάσει απ’ το μυαλό». Ο Γερμανός τη ρωτάει πώς ξεκίνησε η ιστορία. «Πολύ παράξενα», λέει η Λαμπέτη. «Θυμάμαι, παίζαμε τη Νόρα, ένα έργο που εμένα δεν μου άρεσε ούτε σαν έργο, ούτε σαν ρόλος. Και επειδή δεν ήμουνα καλή, έκανα καζούρα στον εαυτό μου. Δηλαδή, επειδή δεν μπορούσα να μιμηθώ στον Χορν πώς έπαιζα, γιατί δεν είμαι καλή μίμος του εαυτού μου, υπερέβαλλα κάνοντας καρικατούρα του εαυτού μου. Αυτοσαρκαζόμουνα. Αυτό του έκανε τόση εντύπωση που ξετρελάθηκε. Κι εκεί πιστεύω ότι με ερωτεύτηκε. Το γεγονός ότι ήμουν μια ηθοποιός που γελοιοποιούσε τον εαυτό της τόσο επιτυχημένα, τον είχε κερδίσει. Μάλιστα μου είχε πει πως αυτό που κάνω είναι "Too good to be true" (Από το βιβλίο «Μέρες τηλεόρασης» του Μ. Δελαπόρτα, Εκδόσεις Ορφέας).

Για ένα και μόνο βλέμμα

Μάρτιος του 1948. Ο Χόρν με την Λαμπέτη κάνουν πρόβα στο θέατρο. Της Λαμπέτη της έχει μπει η ιδέα ότι ο Χορν δεν τη κοιτάζει στα μάτια και γιαυτό αλλάζει συνέχεια θέσεις στη σκηνή. Εκείνος τίποτε. Εξακολουθεί να μη την κοιτάζει. Κάποια στιγμή ο Ροντήρης αντιλαμβάνεται τον εκνευρισμό της και τη ρωτάει:

• "Τι συμβαίνει δεσποινίς Λαμπέτη;"

Εκείνη με παράπονο του λέει:

• "Ο κύριος Χορν δεν θέλει να παίξει μαζί μου".

Ο Ροντήρης γυρίζει στον Χορν:

• "Τάκη, δεν θέλεις να παίξεις με τη Έλλη;"

Ο Χορν έκπληκτος απαντά:

• "Εγώ; Και βέβαια θέλω!"

• "Τότε, γιατί δεν με κοιτάει στα μάτια. Δεν μπορώ να παίξω με έναν άνθρωπο που κοιτάει πάνω από το κεφάλι μου. Τι κοιτάει; Τα περιστέρια;" λέει η Λαμπέτη.

Και ο Χορν:

• "Μα δεν το κάνω επίτηδες. Δεν φοράω τα γυαλιά μου"!

Και αυτή είναι η πρώτη από τις απίθανες ιστορίες που θα κυκλοφορούσαν τα επόμενα χρόνια σχετικά με την μυωπία του Χορν.

Δείτε την βιογραφία της Έλλης Λαμπέτη

Του Στέφανου Δανδόλου, από τις "Εικόνες", εβδομαδιαίο περιοδικό, ένθετο στο ΕΘΝΟΣ της Κυριακής, 6 Απριλίου 2008