Οι εξισλαμισμοί των πρώτων χρόνων της Τουρκοκρατίας δημιούργησαν σε ολόκληρη την αχανή Οθωμανική αυτοκρατορία κρυπτοχριστιανούς. Στον Πόντο τους αποκαλούσαν Σταυριώτες, στην Κρήτη Κουρμούληδες, στην Ήπειρο Σπαθιώτες, στην Κύπρο Λινοβάμβακους. Όπως γίνεται αντιληπτό, μόνο και μόνο η αναφορά της λέξης, ήταν συνυφασμένη με φόβο και τρόμο! Παρά ταύτα το τολμούσαν! Μια τέτοια περίπτωση λοιπόν ήταν και η Γραμματική Αναστασίου, που την πληροφορούμαστε από έγγραφα που φυλάσσονται στο Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας. Πρόκειται για μια απόφαση του καδή(*1)
της Βέροιας πάνω σε αντιδικία ενός Τούρκου μπέη & μιας Ελληνίδας, για το ποιος θα πάρει το παιδί που γεννήθηκε κατά την συμβίωση στην οποία την εξανάγκασε.
 |
| Artist: Charles Edward Wilson από τη σελίδα Beautiful Paintings and Pictures στο Facebook |
Βρισκόμαστε λοιπόν την 30η Απριλίου του 1600 και ας παρακολουθήσουμε την διαδικασία. Σύμφωνα με την απόφαση, παρουσιάστηκε ο Αμπντή πασάς στο Ιεροδικαστήριο της Βέροιας και είπε ανάμεσα σε άλλα:
«Πριν από τέσσερα χρόνια, κάτι άγνωστοι μπήκανε στο σπίτι του Ιωάννη Αναστασίου στην Κούρσοβα(*2) και τον σφάξανε μαζί με τα δυο παιδιά του, τον Μελέτιο και τον Γεώργιο. Έτσι, η γυναίκα του που έμεινε χήρα κι απροστάτευτη, με παντρεύτηκε νόμιμα και με ιεροδικαστική πράξη και μάλιστα γέννησε πριν ένα χρόνο ένα αγόρι που το ονόμασα Λουτφή, γιατί το παιδί σύμφωνα με τις διατάξεις του σεριάτ(*3) θεωρείται μουσουλμάνος και ανήκει στον πατέρα του. Όμως η αμαρτωλή και άπιστη Γραμματική όσο ζούσαμε μαζί εξακολουθούσε παρ’ όλες τις απειλές και τις νουθεσίες μου να τον φωνάζει Μελέτιο και να νομίζει ότι ανήκει στην βρωμερή θρησκεία των άπιστων. Γι’ αυτό την χώρισα πριν λίγες μέρες και την έδιωξα από το σπίτι μου. Εκείνη όμως, μια μέρα που ‘λειπα, μπήκε μέσα και άρπαξε το παιδί την ώρα που κοιμότανε μπροστά στα μάτια της υπηρέτριάς μου, της Χατιτζέ. Την απείλησε μάλιστα με ένα πέλεκυ και τελικά πήρε μαζί της το μικρό σε άγνωστο μέρος. Σας ζητάω λοιπόν να την τιμωρήσετε, να μου δοθεί το παιδί μου και προτείνω για μάρτυρα την υπηρέτριά μου Χατιτζέ».
Η Χατιτζέ που ήταν παρούσα, προχώρησε προς τους δικαστές και ορκίστηκε στο κοράνι.
«Πραγματικά, το περασμένο Σάββατο, μπήκε κρυφά στο σπίτι η Γραμματική και άρπαξε μπροστά στα μάτια μου τον γιό του κυρίου μου, τον Λουτφή, ενώ κοιμόταν. Προσπάθησα να την εμποδίσω και τότε εκείνη έβγαλε από τα ρούχα της ένα πέλεκυ που είχε μαζί της και με απείλησε να με σκοτώσει. Μ’ έπιασε φόβος και έκανα στην άκρη. Τότε εκείνη άνοιξε την ξώπορτα κι εξαφανίσθηκε μαζί με τον Λουτφή. Ας είναι ο Θεός βοηθός και το ιερό κοράνι του».
Μετά ήλθε και η σειρά της καημένης της Γραμματικής που με ψυχραιμία και θάρρος δεν δίστασε να καταφύγει στην τουρκική νομοθεσία.
«Ο άνδρας μου Αμπντή από καιρό ερωτοτροπούσε μαζί μου. Για το λόγο αυτό εξόπλισε μερικούς άγνωστους που όρμισαν την νύχτα στο σπίτι του πρώτου συζύγου μου και τον σφάξανε μαζί με τα δυο παιδιά μας. Χήρα και απροστάτευτη αναγκάστηκα με τη βία και τις απειλές του Αμπντή σιπαχή(*4) να γίνω γυναίκα του. Εκείνος τότε, πριν από τέσσερα χρόνια με μετέφερε στη Βέροια, όπου ζώντας μαζί του απέκτησα ένα αγόρι. Αυτό που άρπαξα, γιατί ανήκε σε μένα, τη μητέρα του, που σύμφωνα με τις διατάξεις του σεριάτ, έχω το δικαίωμα να το αναθρέψω ως τα εφτά του χρόνια»
Οι δικαστές βρέθηκαν σε δύσκολη θέση. Βρήκαν όμως πάτημα. Η Γραμματική δεν ήταν μουσουλμάνα! Μόνο αν γινόταν θα αποκτούσε δικαίωμα. Και πάλι όμως η Ελληνίδα δεν το έβαλε κάτω. Διακήρυξε λοιπόν ότι: «Ναι! ένας μονάχα Θεός υπάρχει και προφήτης του είναι ο Μωάμεθ», πήρε το όνομα Σεφιχά και της δώσανε το παιδί!...
Η θυσία της μάνας...
 |
| "Ελληνίδες σε σκλαβοπάζαρο" Stanislas-Henri-Benoit Darondeau (1807–1841) από paletaart2 – Χρώμα & Φώς |
Η Γραμματική λοιπόν με τον τρόπο που είδαμε, κατάφερε να πάρει το παιδί της, το μοναχοπαίδι της. Είχε όμως ορκιστεί στο Κοράνι. Αλλά πάνω της, κρυμμένο μέσα στα μαλλιά της είχε πάντα ένα σταυρό. Και κάθε φορά που αναγκαζόταν να αναφέρει τον Αλλάχ χάιδευε το κεφαλοκάλυμμα σε εκείνο ακριβώς το σημείο που βρισκόταν ο σταυρός. Και τον μικρό τον φώναζε Μελέτιο με κάθε ευκαιρία. Είχε μάλιστα φτιάξει κι ένα νανούρισμα...
«σαν μεγαλώσεις θα γενείς γενναίο παλληκάρι κι εκεί όπου θα πατείς θα βγάζει η γης χορτάρι. Μελέτιε, αγόρι χρυσαφένιο, θα’ ρθει η ώρα να γενείς θεριό ανδρειωμένο»
Κι έτσι περνούσαν οι μέρες με την Γραμματική όλη την ημέρα να πρέπει να τηρεί τα μουσουλμανικά έθιμα και κάθε νύχτα να την βρίσκει γονατισμένη μπροστά στο εικόνισμα να εξηγεί στον άγιο τις αμαρτίες της. Και ο μικρός μεγάλωσε και άρχισε να καταλαβαίνει. Και η Γραμματική του μιλούσε για τον πατέρα που δεν είχε, για τα αδέλφια του που έφυγαν, για το σπιτικό που τους περίμενε. Και εκείνος άκουγε... και άκουγε... και άκουγε. Και όταν πλησίαζε η ώρα που η Γραμματική θα έπρεπε να τον αποχωριστεί, του είπε:
«Ήρθε η ώρα που σου είπα γιέ μου. Εγώ ό,τι ήταν να κάνω το έκανα. Τώρα μένει σε σένα να μου δείξεις αν κατάλαβες ή όχι».
Τον φίλησε σταυρωτά και με σκυμμένο το κεφάλι έφυγε. Πέντε χρόνια έκανε ο Μελέτιος ό,τι και η μητέρα του. Και τα βράδια, αχ τα βράδια... Με φόβο και τρόμο περίμενε να ησυχάσει το σπίτι για να βγει στις μύτες των ποδιών του και να τρέξει στο στάβλο εκεί που είχε κρυμμένη την εικόνα και τον σταυρό που του είχε δώσει η μητέρα του. Όμως ο Αμπντή ένα βράδυ ξύπνησε κι ανακάλυψε ότι έλειπε από το κρεβάτι του. Πιστεύοντας ότι το ‘σκασε ο "αχάριστος" -όπως συνήθιζε να τον λέει- φώναξε να του ετοιμάσουν τ’ άλογο και συνοδεία. Ο ιπποκόμος ήταν αυτός που βρήκε τον νεαρό Μελέτιο χωμένο μες στο άχυρο με την εικόνα στο χέρι να κοιμάται.
Τα έγγραφα δεν αναφέρουν την τιμωρία του μικρού. Χάνονται δέκα ολόκληρες σελίδες! Και συνεχίζεται ξαφνικά με μια και μόνο σελίδα από τα πρακτικά μια νέας δίκης, αυτής της Γραμματικής για φόνο! Ποιον σκότωσε κανείς δεν ξέρει…
 |
| "Ελληνίδα Μάνα με το νεκρό παιδί της", Αγνώστου, Γαλλικής σχολής, Α' μισό 19ου Αιώνα, Λάδι σε μουσαμά, 83 X 100 εκ. από huffingtonpost |
Τυπικά, αυτό είναι και το τέλος της ιστορίας μας…
Η συγγραφέας-ιστορικός (από τη σελίδα της οποίας αντλήθηκε η ιστορία…) αναφέρει ότι προσπάθησε να βρει την τύχη της Γραμματικής και του Μελέτη, αλλά κανείς δεν ξέρει τι απέγιναν οι δυο τους. Διευκρινίζει ότι βρήκε την ιστορία τους μεταξύ δυο δικών από απόγονο του πρώτου συζύγου της Γραμματικής, χωρίς να βρει πληροφορίες για τη δεύτερη δίκη ή για τον Τούρκο άνδρα της.
Συνεχίζοντας την έρευνά της, αλλά και από την εμπειρία της, δηλώνει ότι από η «άνεση» που η Γραμματική ορκίστηκε στο Κοράνι, την οδηγεί να την θεωρήσει κρυπτοχριστιανή, κάνοντας βέβαια και ιδιαίτερη μνεία στην εξυπνάδα της! Ότι κατάλαβε δηλαδή τη μη χρεία αποδείξεων παρά ενός «απλού όρκου» απέναντι σ’ ένα δικαστήριο που…
«Αν ήθελε να τελειώσει την ιστορία, θα το είχε κάνει απλά γράφοντας ότι δεν αλλαξοπίστησε και τέλος. Δεν υπήρχε λόγος να της δώσουν το παιδί για εφτά χρόνια»
Όσο για το
τέλος, πιστεύει ότι σίγουρα σκότωσαν το παιδί κι εκείνη αποφάσισε να εκδικηθεί
και να παραδοθεί! Το πιθανότερο είναι ότι
αυτόν τον μπέη «έφαγε» η Γραμματική, λόγω της απουσίας οποιασδήποτε πληροφορίας
σχετικά με τη μετά ζωή του...
ΥΠΟΜΝΗΜΑ
- Ο καδής ή και κατής ήταν Tούρκος δικαστής/ιεροδίκης που δίκαζε με βάση το
μουσουλμανικό δίκαιο (σαρία), ενώ ασκούσε και εξωδικαστικές λειτουργίες, όπως η
διαμεσολάβηση, η κηδεμονία επί ορφανών και ανηλίκων, καθώς και η εποπτεία και ο
έλεγχος των δημοσίων έργων. Η λέξη προέρχεται από αραβικό ρήμα που σημαίνει να
«κρίνει» ή να «αποφασίσει».
- Πρόκειται για το σημερινό Τόξο, συνοικισμό της Τοπικής Κοινότητας Εξοχής
του Δήμου Κατερίνης, που απέχει 21 χλμ. από την πρωτεύουσα του Νομού Πιερίας, κτισμένο
σε υψόμετρο 332 μέτρων και πληθυσμό 137 κατοίκους (απογραφή 2011). Η ονομασία Κούρσοβα
προέρχονταν από τα άγρια γκόρτσα (άγρια αχλάδια), καρπούς που αφθονούσαν επί
Τουρκοκρατίας στο χωριό. Η ονομασία Τόξο δόθηκε επειδή το χωριό διαγράφει ένα
ημικύκλιο όπως είναι χτισμένο. Αναγνωρίστηκε ως οικισμός το 1951 και
προσαρτήθηκε στην Κοινότητα Μοσχοποτάμου, για να μετονομαστεί σε Τόξο, το 1959.
- Στην οθωμανική επικράτεια ίσχυαν παράλληλα διαφορετικές δικαιικές
παραδόσεις. Στην αυτοκρατορική περίοδο διαμορφώνεται ένα διακριτό «οθωμανικό
δίκαιο» βασισμένο σε τρεις πηγές δικαίου:
- στον ισλαμικό νόμο (αραβικά: σαρία, οθωμανικά: σεριάτ), κυρίως σε ζητήματα αστικού και κληρονομικού δικαίου (οι Οθωμανοί ακολουθούσαν τη χανεφιτική νομική σχολή),
- στο σουλτανικό δίκαιο (κανούν), κυρίως σε ποινικά, διοικητικά & φορολογικά ζητήματα,
- στο εθιμικό δίκαιο (αντέτ ή όρφ), σε επιμέρους ζητήματα τοπικής σημασίας. Το «οθωμανικό» αυτό δίκαιο, που σε μεγάλο βαθμό κωδικοποιήθηκε τον 16ο αι., εφαρμοζόταν σε όλα τα ιεροδικεία που είχαν καδήδες διορισμένους από την Κωνσταντινούπολη. (η πηγή, εδώ: https://eclass.aegean.gr/modules/document/file.php/SA181/Othomanike_Autokratoria_Enotita_9.pdf
- Επρόκειτο για τίτλο Tούρκων φεουδαρχών και η (περσικής προέλευσης, sepāhī
= στρατιώτης) ονομασία δηλώνει ιππείς πολεμιστές της Οθωμανικής Aυτοκρατορίας.
Οργανώθηκαν ως σώμα κατά τον 14ο αιώνα σε φεουδαρχική βάση. Οι
αξιωματικοί κατείχαν φέουδα (τιμάρια) κατά το βυζαντινό πρότυπο που παρέχονταν
από τον σουλτάνο και επιτηρούσαν τους χωρικούς που εργάζονταν στη γη τους.
Επίσης, καρπώνονταν τα εισοδήματα που προέρχονταν από τα φέουδα, σε αναγνώριση
της στρατιωτικής υπηρεσίας τους προς τον σουλτάνο. Έως τα μέσα του 16ου
αιώνα ήταν το σημείο αιχμής του οθωμανικού στρατού.
