Ο τρόπος που ζουν οι Έλληνες Νο 50 – Οι Έλληνες και το οικογενειακό τραπέζι

Ο πυρετώδης ρυθμός της καθημερινότητας, η ανάπτυξη των αλυσίδων γρήγορου φαγητού, το delivery, δεν μας στερούν μονάχα έναν πιο υγιεινό τρόπο ζωής. Μας κάνουν να χάνουμε μια σειρά θετικών που εδώ και αιώνες γνωρίζουν όσοι κάθονται στο ίδιο τραπέζι. Θετικών για την σωματική, την ψυχική υγεία, αλλά και για την ίδια την κοινωνία ...

Το οικογενειακό τραπέζι ήταν ανέκαθεν για τους Έλληνες ένα από τα κύρια συνδετικά στοιχεία με τα μέλη της οικογένειας, μία ιδιαίτερη απόλαυση γεμάτη μυρωδιές και με έναν χαρακτήρα αληθινής τελετουργίας. Το ζύμωμα του ψωμιού, τα αρώματα από τον φούρνο ή την κατσαρόλα, τα πασχαλινά τσουρέκια, τα μελομακάρονα δημιουργούσαν μία αίσθηση θαλπωρής που ικανοποιούσε τόσο τις βιολογικές ανάγκες όσο και τις ψυχικές. Είναι υλικά που εκτός από γαστρονομικές αναφορές και αναμνήσεις, υποδηλώνουν φροντίδα, αγάπη και ισορροπία, καθώς και τους συνεκτικούς δεσμούς της οικογένειας.

Για τη νοικοκυρά, που παραδοσιακά αναλάμβανε την προετοιμασία του φαγητού, το οικογενειακό τραπέζι ήταν η «σκηνή», όπου έδινε καθημερινά την παράστασή της -όχι μόνο σαν μαγείρισσα. Η παρασκευή του φαγητού ήταν γι’ αυτήν η δική της απάντηση στο πώς μπορεί να προκόψει η οικογένεια. Από την άλλη ο πατέρας, γυρνώντας κατάκοπος από τη δουλειά, ενημερωνόταν για τα ζητήματα που απασχολούσαν την οικογένεια, για την πρόοδο των παιδιών στο σχολείο, ενώ τα παιδιά ένιωθαν το τραπέζι σαν το κοινό σημείο αναφοράς της οικογένειας. Η οικογένεια υπήρχε εκεί, σαν ένα αδιόρατο καταφύγιο για τα μέλη της, μικρά και μεγάλα.

Με το πέρασμα των χρόνων ο θεσμός της εκτός οικίας εστίασης άρχισε σιγά σιγά να εδραιώνεται, αλλά δεν θα καταφέρει να εισέλθει δυναμικά στην καθημερινότητα του Έλληνα πριν συμβούν δύο πραγματικά σημαντικά γεγονότα: η είσοδος της Ελληνίδας στην παραγωγική διαδικασία και η ανάπτυξη των αλυσίδων διανομής γρήγορου φαγητού (fast food). Το πρώτο γεγονός συμπίεσε δραστικά τον ελεύθερο χώρο της Ελληνίδας «Λωξάντρας», που πέρναγε όλη τη ζωή της μέσα στην κουζίνα.

Από την άλλη, η εμφάνιση των fast foods συμπίεσε δραστικά το χρόνο του γεύματος, αλλά και την τιμή του και μετέτρεψε, τουλάχιστον για μεγάλο κομμάτι των Ελλήνων, το φαγητό από μια συλλογική διαδικασία (ακόμα κι όταν έτρωγαν έξω με φίλους) σε μια κατά μόνας υπόθεση και μάλιστα πολύ βιαστική. Έτσι, τα γεύματα «ξέπεσαν» σε απλό εφοδιασμό του σώματος με ενέργεια. Παλαιότερα, οι ευκαιρίες να τρώει όλη η οικογένεια μαζί σε μια συγκεκριμένη ώρα της ημέρας ήταν πολύ περισσότερες. Ειδικά, το βράδυ, τα Σαββατοκύριακα, τις γιορτές και τις αργίες. Σήμερα αυτό έχει αλλάξει άρδην, κάτι που φαίνεται ξεκάθαρα και από διάφορες έρευνες.

Η έλλειψη του χρόνου, ο εντατικός ρυθμός της ζωής, τα εστιατόρια τύπου fast food και το delivery έχουν αλλάξει ριζικά το τοπίο.

Πρόχειρα και γρήγορα

Οι διατροφικές στάσεις και συνήθειες των Νεοελλήνων έγιναν αρκετές φορές αντικείμενο έρευνας, αφού από αυτές πηγάζουν ποικίλα συμπεράσματα, για την ποιότητα ζωής. Η πιο πρόσφατη και μια από τις σημαντικότερες των τελευταίων χρόνων ήταν αυτή που διενήργησε η Public Issue/VPRC από τις 17 έως τις 25 Οκτωβρίου 2007 σε δείγμα 2.023 ατόμων, ηλικίας 15 ετών και άνω. Η έρευνα με τίτλο: «Διατροφικές στάσεις, αντιλήψεις και συνήθειες των Ελλήνων πολιτών», παρουσιάστηκε σε ειδική ημερίδα της Γενικής Γραμματείας Καταναλωτή για τη διατροφή και περιέχει πολύ ενδιαφέροντα συμπεράσματα.

Από τα συμπεράσματα σταχυολογούμε τα ακόλουθα. Οι Έλληνες τρώνε κατά μέσον όρο 3,4 γεύματα την ημέρα, κυρίως πρωινό, μεσημεριανό ή βραδινό και περίπου 1,1 ενδιάμεσο γεύμα ημερησίως. Σχεδόν 4 στους 10 ερωτώμενους (38%) δηλώνουν ότι δεν τρώνε πρωινό. Το 21% των ερωτώμενων τρώει βραδινό μετά τις 10 μ. μ. ή και αργότερα. Το 57% τρώει εκτός σπιτιού κατά μέσον όρο δύο ημέρες την εβδομάδα, ενώ όσοι συνηθίζουν να τρώνε εκτός σπιτιού προτιμούν σε ποσοστό 64% τις ταβέρνες και τις ψησταριές. Αλλά και το «σπιτικό» φαγητό, δεν είναι ακριβώς τέτοιο στις μέρες μας.

Σύμφωνα με την έρευνα της VPRC, ένας στους τρεις παραγγέλνει στο σπίτι ή στη δουλειά έτοιμο φαγητό απ’ έξω, κατά μέσον όρο 1,8 φορές την εβδομάδα. Τα φαγητά που παραγγέλνονται συνήθως είναι σουβλάκια (64%) και πίτσες (42%). Σε άλλες έρευνες που πραγματοποιήθηκαν για λογαριασμό του Ινστιτούτου Καταναλωτών (ΙΝΚΑ) φαίνεται ότι ποσοστό άνω του 20% λαμβάνει καθημερινά ένα τουλάχιστον γεύμα εκτός σπιτιού, ενώ το ποσοστό αυτό τις μη εργάσιμες ημέρες διπλασιάζεται. Μάλιστα, τα παιδιά τρώνε σε εστιατόρια τύπου fast food σε ποσοστό 7% έως 42% τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα. Σημειωτέον η κατανάλωση έτοιμου φαγητού στην Ελλάδα αυξήθηκε από το 1984 μέχρι το 2000 κατά περίπου 1000%!

Όλα αυτά τα στατιστικά μεγέθη μιλούν εύγλωττα για τη στροφή που έχει συντελεστεί στην ελληνική κοινωνία τις τελευταίες δεκαετίες, από τα γεύματα εντός σπιτιού σε εκείνα εκτός σπιτιού. Οι συνέπειες αυτής της μεταβολής πλήττουν καταρχάς την υγεία. Τα γεύματα «απέξω» ή εκτός σπιτιού είναι σε γενικές γραμμές πλούσια σε θερμίδες, λίπη, αλάτι και ζάχαρη, ενώ την ίδια ώρα είναι φτωχά σε βιταμίνες και ιχνοστοιχεία. Συγχρόνως, συντελούν στην αποξένωση της οικογένειας και «κακομαθαίνουν» τα παιδιά, που συνηθίζουν -σε βαθμό εξάρτησης- σε έναν τρόπο διατροφής που συνήθως αποτελείται από ελάχιστα φρούτα και λαχανικά και ελάχιστες πρώτες ύλες.

Αφορμή για καλύτερη ζωή

Και ενώ όλα αυτά συμβαίνουν στην Ελλάδα (ασφαλώς και στην πλειονότητα των δυτικών χωρών), νέες έρευνες από το εξωτερικό υπογραμμίζουν τη σημασία που έχει το οικογενειακό τραπέζι για την καλή υγεία (ψυχική και σωματική), την πρόοδο και την ανάπτυξη των ανθρώπων, ιδιαίτερα για τα παιδιά, που μέσα από το φαγητό κοινωνικοποιούνται. Μία τέτοια είναι η έρευνα της αμερικανικής εταιρείας ερευνών StrategyOne, που ολοκληρώθηκε πρόσφατα για λογαριασμό της Knorr, σε συνεργασία με κοινωνικούς επιστήμονες.

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε επί δείγματος 6.000 ατόμων ηλικίας 18 και άνω, σε 12 χώρες και φέρνει στην επιφάνεια αξιόλογα συμπεράσματα. Ορισμένα από αυτά: Οι στιγμές που μοιράζονται τα μέλη της οικογένειας γύρω από το τραπέζι έχουν ως αποτέλεσμα ένα πλήθος θετικών, που δεν έχουν να κάνουν μονάχα με το φαγητό. Το οικογενειακό τραπέζι χαρίζει ζωτικότητα και ευεξία στους συνδαιτυμόνες. Τα περισσότερα άτομα που συμμετείχαν στην έρευνα (85%) θεωρούν το τραπέζι σαν ένα θησαυρό που πρέπει να προστατευθεί, ίδιας ή ακόμη και μεγαλύτερης βαρύτητας με τον ύπνο ή τη φυσική άσκηση, ειδικά εκείνοι που είναι παντρεμένοι / δεσμευμένοι και έχουν παιδιά.

Στο ίδιο πλαίσιο περίπου το 80% θεωρεί ότι οι άνθρωποι που τρώνε με τους αγαπημένους τους έχουν μία καλύτερη ζωή, αναπτύσσουν καλύτερες διατροφικές συνήθειες, επικοινωνούν περισσότερο και «χτίζουν» καλύτερες σχέσεις. Όταν κάθονται στο τραπέζι συζητούν για οικογενειακά θέματα, για εργασιακά, για ζητήματα που απασχολούν το κοινό μέλλον, για θέματα επικαιρότητας και μόλις ένα 3% δηλώνει στην έρευνα πώς «όταν τρώει δεν μιλάει».

Παράλληλα, ακόμα και εκείνοι που αδυνατούν να απολαύσουν τα αγαθά ενός οικογενειακού γεύματος, αναγνωρίζουν την αξία του. Μόνο ένα ποσοστό της τάξης του 2% αναφέρει ότι ένα μοναχικό γεύμα μπορεί να είναι ευχάριστο και ποιοτικό, ενώ 3% είναι το ποσοστό που ισχυρίζεται τα ίδια για τα γεύματα μπροστά στην τηλεόραση. Περαιτέρω, το 70% των συμμετεχόντων της έρευνας ανησυχεί ότι η ελάττωση των οικογενειακών γευμάτων θα έχει ως αποτέλεσμα την απώλεια παραδοσιακών συνηθειών. Ακόμη, το 60% επισημαίνει ότι η τηλεόραση έχει μετατραπεί σε μέλος της οικογένειας, όταν πρόκειται για γεύματα -προφανώς επειδή πολλοί συνηθίζουν να τρώνε μπροστά σε αυτή περισσότερες φορές από ό,τι στο τραπέζι. Κάτι που έχει επίσης σημασία για το οικογενειακό τραπέζι, είναι και ο χρόνος που αφιερώνουμε μπροστά σε αυτό.

Στο μυαλό της συντριπτικής πλειονότητας, καλό γεύμα είναι το γεύμα στο τραπέζι (και όχι μπροστά στην τηλεόραση), που διαρκεί αρκετά -δεν πρόκειται δηλαδή για ένα γεύμα στο πόδι. Τέλος, έρευνες έχουν δείξει ότι τα ζευγάρια που τρώνε μαζί συχνά έχουν περισσότερες πιθανότητες να μη χωρίσουν και να μείνουν μαζί για χρόνια, ενώ έχουν και καλύτερη ερωτική ζωή.

Οφέλη για τα παιδιά

Ειδικά για τα παιδιά, οι ωφέλειες από τη συμμετοχή στο οικογενειακό τραπέζι είναι πολλές και αξιόλογες. Τα παιδιά διατρέφονται καλύτερα, κάτι που τους προστατεύει από την παχυσαρκία, μία νόσο που πλήττει πλέον και τα παιδιά, ενώ γαλουχούνται με καλές διατροφικές συνήθειες, που θα τα ακολουθούν, φυσιολογικά, για όλη την υπόλοιπη ζωή τους. Χαρακτηριστικά, τα παιδιά τρώνε πέντε φορές περισσότερα φρούτα και λαχανικά όταν γευματίζουν στο σπίτι. Προχωρώντας, ένα θέμα παρακάτω, οι έρευνες δείχνουν ότι τα γεύματα εντός σπιτιού, βοηθά τα παιδιά να προοδεύουν στο σχολείο και να μαθαίνουν καινούριες λέξεις, ακούγοντας τους μεγάλους να μιλούν.

Επίσης, στο τραπέζι λαμβάνουν και ανεκτίμητα μαθήματα ζωής, μαθαίνοντας να ακούν και να αναλύουν καθημερινά ή σύνθετα προβλήματα. Αναλαμβάνουν άλλοτε το ρόλο του ομιλητή και άλλοτε του ακροατή, ενώ συγχρόνως βλέπουν ότι με την αναζήτηση συμβουλών από τους μεγαλύτερους, τα προβλήματα λύνονται ευκολότερα. Έρευνες έχουν δείξει ότι όσο πιο συχνά τρώει μαζί μια οικογένεια τόσο αυξάνει τις πιθανότητές της να μείνει ενωμένη και τα παιδιά να περιγράψουν τη σχέση με τους γονείς τους ως «πολύ καλή».

Στο ίδιο πλαίσιο , κοινωνικοποιούνται ευκολότερα και υπό τη σωστή καθοδήγηση των γονιών τους προφυλάσσονται από κακές συνήθειες που πιθανόν θα τους απασχολήσουν στο μέλλον, όπως λ. χ. το κάπνισμα. Είναι ενδεικτικό ότι το 85% του δείγματος της ανωτέρω έρευνας αναφέρει ότι τα παιδιά που συνεστιάζονται τακτικά στο οικογενειακό τραπέζι είναι πιο ευτυχισμένα, ισορροπημένα και έχουν κανονικό σωματικό βάρος.

Επιπρόσθετα το 66% θεωρεί ότι λόγω (και) αυτού του γεγονότος τα παιδιά παίρνουν καλύτερους βαθμούς στο σχολείο. Κάτι που πράγματι συμβαίνει, αν λάβουμε πρόσφατη ακαδημαϊκή έρευνα που έγινε στη Βρετανία. Σύμφωνα με εκείνη οι έφηβοι που γευματίζουν μαζί με τις οικογένειές τους τουλάχιστον πέντε φορές την εβδομάδα παίρνουν υψηλούς βαθμούς στα μαθήματα, σε αντίθεση με εκείνους που γευματίζουν από κοινού μόλις μία ή δύο φορές την εβδομάδα.

Με αυτά και με εκείνα η ανάγκη να κάτσουμε ξανά στο τραπέζι, όλοι μαζί, είναι επιτακτική. Ένα γεύμα μπορεί να γίνει απαρχή για έναν νέο τρόπο ζωής, για μία διαφορετική αντίληψη της καθημερινότητας, για καλύτερες σχέσεις. Ακόμη και αν πρόκειται για γεύματα - λύσεις, έτοιμες ή σχεδόν έτοιμες.

Ευτυχώς, στην αγορά κυκλοφορούν πολλά ποιοτικά προϊόντα που λύνουν τα χέρια της νοικοκυράς, απαιτώντας, λίγο χρόνο παρασκευής και παράλληλα δίνουν την ευκαιρία σε εκείνον ή εκείνη που μαγειρεύει, να προσθέσει τη δική του/της «πινελιά». Για παράδειγμα, να βάλει την ποσότητα αλατιού και μπαχαρικών που επιθυμεί, να προσθέσει φρέσκα υλικά, να βάλει τη δική της/του προσωπικότητα στο τραπέζι. Ας μαγειρέψουμε, λοιπόν, και ας εκμεταλλευθούμε κάθε ευκαιρία για να καθίσουμε όλοι μαζί στο οικογενειακό τραπέζι. Γιατί τελικά σημασία δεν έχει τόσο το φαγητό, το μενού που θα ετοιμάσουμε.

Τη μεγαλύτερη αξία έχει η διάθεση, η ατμόσφαιρα που δημιουργείται. Το πιο απλό φαγητό αναδεικνύεται σε «εργαλείο» σύσφιξης των σχέσεων όταν μαγειρεύεται με κέφι και χαμόγελο. Είναι μία ευκαιρία για να επαναπροσδιορίσουμε τη ζωή μας.

Πολίτικη κουζίνα

• Η ομώνυμη ταινία - σταθμός του Τάσου Μπουλμέτη, εκτός από τη γαστρονομία, τις αναμνήσεις, τις παραδόσεις και τις γεύσεις αναδεικνύει και το θέμα του οικογενειακού τραπεζιού, που μπορεί να περιλαμβάνει από φίλους μέχρι όλο το σόι. Κάθε συνεστίαση στην ταινία αποτελεί μέγα γεγονός, για το οποίο οικοδεσπότες και προσκεκλημένοι προετοιμάζονται εντατικά, με μιαν αδιόρατη χαρά. Η σύσφιξη των σχέσεων μέσα από τέτοιες συναντήσεις γίνεται ξεκάθαρη, όπως και η αποξένωση των ανθρώπων, αν τελικά κάτι δεν πάει κατ’ ευχήν. Το τραπέζι είναι η κοινή πλατφόρμα επικοινωνίας.

Ασπίδα προστασίας

• Σύμφωνα με μελέτη του Πανεπιστημίου της Μινεζότα, η χαμηλή συχνότητα των οικογενειακών γευμάτων συνδέεται με παραβατικές συμπεριφορές όπως κάπνισμα, αλκοολισμός, χρήση ναρκωτικών, συμπτώματα κατάθλιψης, ειδικά στα κορίτσια που βρίσκονται στην εφηβεία. Η συγκεκριμένη μελέτη αναφέρει συσχέτιση των μειωμένων οικογενειακών γευμάτων και με διατροφικές διαταραχές, οι οποίες αποτελούν μία από τις μάστιγες της εφηβείας (π.χ. ανορεξία).

Ξεφτέρια και καλά παιδιά

• Σύμφωνα με μελέτη της Ιατρικής Σχολής του Χάρβαρντ, τα παιδιά που τρώνε συχνά μαζί με τους γονείς τους έχουν διπλάσιες πιθανότητες να πάρουν καλούς βαθμούς στο σχολείο απ’ ό,τι οι συνομήλικοί τους που δεν έχουν αυτήν την οικογενειακή συνήθεια. Επίσης, οι έφηβοι που τρώνε τουλάχιστον 5 γεύματα την εβδομάδα στο οικογενειακό τραπέζι -χωρίς την παρουσία τηλεόρασης ή ηλεκτρονικών παιχνιδιών- έχουν πιο ομαλή κοινωνική προσαρμογή και εμφανίζουν σε μικρότερο ποσοστό αντικοινωνική συμπεριφορά.

Το μέρος Νο 50 της έρευνας “Ο τρόπος που ζουν οι Έλληνες”. Των Θανάση Αντωνίου, Θώμης Μελίδου και Χαράλαμπου Νικόπουλου(reportage@pegasus.gr ). Από τις “Εικόνες”, τεύχος Νο 361, εβδομαδιαίο περιοδικό, ένθετο στο ΕΘΝΟΣ της Κυριακής, 25 Ιανουαρίου 2009.

Νίκος Ξυλούρης: Ο «Αρχάγγελος της Κρήτης

7 Ιουλίου 1936 ~ 8 Φεβρουαρίου 1980

Ένας μη συμβατικός άνθρωπος για την εποχή του, που η φωνή του και τα τραγούδια του δασκάλεψαν χιλιάδες Έλληνες. Ο “Ψαρονίκος” ήταν και είναι η συνείδηση της Κρήτης. Ξεκινώντας από τα πανηγύρια στο Ηράκλειο, κατάφερε να “εισβάλει” στα καλύτερα μαγαζιά της Αθήνας και να γράψει δίσκους με σπουδαίους συνθέτες ...

Ένας μη συμβατικός άνθρωπος για την εποχή του, που η φωνή και τα τραγούδια του δασκάλεψαν χιλιάδες Έλληνες Ο «Ψαρονίκος» ήταν και είναι η συνείδηση της Κρήτης. Ξεκινώντας από τα πανηγύρια στο Ηράκλειο, κατάφερε να «εισβάλει» στα καλύτερα μαγαζιά της Αθήνας και να γράψει δίσκους με σπουδαίους συνθέτες.

Για τον Ξυλούρη έχουν γραφτεί τόσες σελίδες, έχουν μιλήσει τόσοι άνθρωποι και πάλι κανείς δεν μπόρεσε να αποτυπώσει το φαινόμενο του Κρητικού «Αρχάγγελο» τον λένε πολλοί. Νίκος Ξυλούρης, απλά. Aυτό το όνομα, μόνο, είναι φορτισμένο, με όλα όσα ήταν ο άνθρωπος, ο λυράρης, ο τραγουδιστής, ο πατέρας, ο θρύλος.

O Νίκος ήταν από κείνους που δεν έπαιζαν με το τραγούδι, που δεν το ευτέλιζαν. O «Ψαρονίκος», όπως είναι το παρωνύμιό του στην Κρήτη, ήταν ραβδοσκόπος του εαυτού του και των άλλων. Ραβδοσκόπος του δικού του καιρού, με τον δικό του ξεχωριστό, μαγικό, ρεαλιστικό τρόπο ή με τον δικό του μαγικό, ρεαλιστικό ρομαντισμό. Κομίζοντας έτσι στον κόσμο, με τη ζωή του, τα τραγούδια, τη μουσική του, τη δική του αλήθεια.

O Ξυλούρης ήταν ένας λαϊκός και μη συμβατικός άνθρωπος της φυλής μας, χωρίς έπαρση για το έργο του, ποιώντας με τις υπερβάσεις του μιαν άλλη αλήθεια, μια άλλη πραγματικότητα, πιο διαχρονική, αυτή που την είχε ανάγκη ο ίδιος και την έχουμε επίσης και μεις, απ’ ό,τι φαίνεται. H φωνή του έμεινε για να την αισθάνεται και να την αξιολογεί καθένας με τον τρόπο του. O Νίκος «περιέχει» την εποχή του και την ξεπερνάει...

Ξεκινάει από τα πανηγύρια της Κρήτης, που δίνουν στους ανθρώπους χαρά, ενθουσιασμό, ανάπλαση, ανάταση. Είναι το τέταρτο παιδί και το πρώτο αγόρι -οι γονείς του θα αποκτήσουν συνολικά έξι- του Γιώργη του Ψαράκη, που διατηρεί καφενείο στο χωριό και μια στάνη με πρόβατα, και της Λευτεριάς O παππούς του, ο Σκουλάς, ήταν στην εποχή του από τους πιο μεγάλους λυράρηδες της Κρήτης

Εφοδιασμένος με μια λύρα, φεύγει από τα Ανώγεια, αμούστακος σχεδόν, γύρω στα δεκαεπτά και «εισβάλλει» στο Ηράκλειο Είναι από τα πιο ταραγμένα χρόνια της Ελλάδας, αρχές της δεκαετίας του ’50. Οι Γερμανοί έχουν εκδιωχθεί, ο Εμφύλιος έχει κατασπαράξει το σώμα της χώρας, οι φυλακές είναι ακόμη γεμάτες από «εθνικά επικίνδυνους» κομμουνιστές και οι δωσίλογοι κυκλοφορούν ελεύθεροι.

O μικρός Ξυλούρης βλέπει, ακούει και θαυμάζει. Κυρίως, όμως, συμμετέχει, ζυμώνεται, μαθαίνει. Το έχει πλέον αποφασίσει. Θα ζήσει από τη λύρα του και τη φωνή του και ας μην μπορούν οι περισσότεροι να καταβάλουν τα χρήματα της διασκέδασης.

Κυκλοφορεί από την «Oντεόν» το 1958 ο πρώτος του δίσκος, υπό τον τίτλο «Μια μαυροφόρα που περνά» και κερδίζει το αστρονομικό ποσό των 150 δραχμών! Επί σχεδόν δέκα χρόνια απολαμβάνει τη μέθεξη με τους συντοπίτες του.

Το 1969 οι συγκυρίες τον οδηγούν στην Αθήνα, στο κέντρο «Κονάκι». O κόσμος μένει άναυδος από την παρουσία του. H νέα Κρήτη στο προσκήνιο! Ήρεμος, ψηλός, με πλούσια μαλλιά, μακριά έως τους ώμους, με παχύ και όμορφο μουστάκι. Ακίνητος Η φωνή του απλώνεται στην αίθουσα κρυστάλλινη, καθάρια, ζωντανή.

Ένας από τους ακροατές τον πλησιάζει διακριτικά. Είναι ο σκηνοθέτης Ερρίκος Θαλασσινός, ο οποίος τον φέρνει σε επαφή με τον συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλο H επόμενη δεκαετία έχει ήδη αρχίσει να τον χειροκροτεί.

Υποκλίνεται στη διαύγειά του, στο ήθος του, στις ταλαντούχες ορμές του. Είχαν προηγηθεί όμως περιστατικά που τον είχαν σημαδέψει.

Παρά την «εισβολή» του στο Ηράκλειο, τα χρόνια εκεί δεν ήταν εύκολα. Όταν αποχαιρέτησε τ’ «αγρίμια κι αγριμάκια» του χωριού του και τον Ψηλορείτη, δεν ήξερε τι θα συναντήσει στην πόλη, μήτε καταλάβαινε πώς διασκέδαζαν και πώς χόρευαν εκεί οι άνθρωποι (βαλς, τανγκό και λοιπές δυτικές φιγούρες, δυσνόητες, ακατανόητες).

Αλλά μήτε και οι παλιοί λυράρηδες τον είδαν με καλό μάτι. Λίγο προτού κυκλοφορήσει ο πρώτος του δίσκος, νυμφεύεται την Oυρανία και μαζί της θα αποκτήσει αργότερα δύο παιδιά.

Το ταλέντο του, που ξεχείλιζε, και οι φίλοι που απέκτησε στο Ηράκλειο, κατόρθωσαν να υπερισχύσουν. Και αργότερα, το 1966, επιλέγεται να εκπροσωπήσει την Ελλάδα σε φολκλορικό διαγωνισμό στο Σαν Ρέμο και να ερμηνεύσει ένα συρτάκι με τη λύρα του. H επιλογή του αυτή του έφερε και το πρώτο βραβείο.

Tον αμέσως επόμενο χρόνο, επί δικτατορίας πλέον, ανοίγει στο Ηράκλειο το πρώτο κρητικό κέντρο, τον «Eρωτόκριτο».
Το Φεβρουάριο του 1969 ηχογραφεί την «Aνυφαντού» και κυριολεκτικά «σπάει τα ταμεία» και τον Απρίλιο εμφανίζεται στο «Κονάκι». Το καλοκαίρι επιστρέφει στο Ηράκλειο και σε λίγο τον επισκέπτεται ο Τάκης Λαμπρόπουλος, διευθυντής τότε της «Κολούμπια». H πορεία του αρχίζει να διαγράφεται...

Κυκλοφορούν τα «Ριζίτικα» και κοσμούν τις βιτρίνες των αθηναϊκών δισκοπωλείων. Για την ερμηνεία του βραβεύεται από τη Γαλλική Ακαδημία «Charles Cros». Στο εξώφυλλο, όμως, του ξένου δίσκου δεν αναφέρεται καν το όνομά του. Απογοητεύεται, δεν αποθαρρύνεται όμως, δεν πτοείται.

Το κοινό της Αθήνας τον αγαπά. H Ελλάδα έχει αρχίσει να μαθαίνει για έναν Κρητικό, που, όμως, τραγουδάει και «έντεχνα» σπουδαίων συνθετών.

Άπαντες εντυπωσιασμένοι από το «πάντρεμα» της γνήσιας κρητικής έκφρασης του παραδοσιακού τραγουδιού της Κρήτης με τις μουσικές ανησυχίες του Μαρκόπουλου Στίχοι και μουσική, φωτιά στο μέγαρο της χούντας, φωνή δηκτική, που έκανε σαθρά τα θεμέλια του τυραννικού καθεστώτος. H Κρήτη μπροστάρισσα.

H μουσική της, αίφνης, αποκτά πανελλήνια εμβέλεια, ξεφεύγει από την «κλειστή» παράδοσή της. Οδηγός η μαεστρία του Μαρκόπουλου και η φωνή του Ξυλούρη. Το «Χρονικό» είναι δίσκος-σταθμός στην ιστορία της ελληνικής μουσικής που άλλαξε τις συνήθειες και την ίδια τη ζωή πολλών Ελλήνων

Κυκλοφορεί την ίδια χρονιά με τα «Pιζίτικα» και ο κόσμος εκστασιάζεται από την εναλλαγή των ήχων, από την πρόσμειξή τους με το χθες και το σήμερα, γιατί βλέπει σ’ αυτά τα τραγούδια την αγωνία του, τα δράματά του, τη θέλησή του για ελευθερία και ζωή. Δύο ώριμοι Κρητικοί άντρες, υπηρέτες της τέχνης, υψώνουν αυτή (την τέχνη) σε επίπεδα μύησης στην αντίσταση. Όταν, στην κορύφωση της δικτατορίας, τον Μάιο του 1971 εμφανίζονται από κοινού στην μπουάτ «Λήδρα», προκαλούν ίλιγγο.

Γίνεται το αδιαχώρητο. Ένας «ναός», όπου ιερουργούν οι μύστες της αντίστασης. Αφήνεται στον Μαρκόπουλο, στην «Ιθαγένεια» και τον «Στρατή τον Θαλασσινό». O Σταύρος Ξαρχάκος τον «πολιορκεί» και τον καλεί να τραγουδήσει στο «Διόνυσε, Καλοκαίρι μας». Αλλά αυτό δεν είναι τραγούδι. O Nίκος Ξυλούρης «αρπάζει» τους στίχους του Κώστα Kινδύνη, δέχεται την ευεργεσία του μουσικού ταλέντου του Ξαρχάκου και παραδίδει «κτήμα ες αεί» τούτο το μοναδικό, ανεκλάλητο, ανεπανάληπτο άσμα: «Πώς να σωπάσω μέσα μου την ομορφιά του κόσμου /ο ουρανός δικός μου/ κι η θάλασσα στα μέτρα μου».

Καλοκαίρι του 1973. Kαζάκος και Καρέζη ανεβάζουν στο «Αθήναιον» παράσταση με περιεχόμενο την ιστορική διαδρομή της Ελλάδας στα νεότερα χρόνια, το περίφημο έργο «Το μεγάλο μας τσίρκο». O Ξυλούρης κρατά τον καθοριστικό ρόλο του τραγουδιστή, του κήρυκα, του αγγέλου της παράδοσης και της κάθαρσης. Είναι ο «οιονεί εξάγγελος» της εξέγερσης στο Πολυτεχνείο, ο ακτιβιστής πολιτικός τραγουδιστής.

Μαζί με τους εξεγερμένους φοιτητές τραγουδά το «Πότε θα κάνει ξαστεριά». Έως το 1979, μετά την πτώση της χούντας, περιπλανιέται από τη «Λήδρα» στην «Αρχόντισσα», μετά στην «Aποσπερίδα», ξανά στη «Λήδρα», μετά στο «Κύτταρο» και στο «Θεμέλιο». Είναι οι έξι σταθμοί του στις μπουάτ το χρονικό αυτό διάστημα. H αρρώστια δεν είχε στείλει ακόμη τα κακά μαντάτα.

Στη Μεταπολίτευση τραγουδά ακόμη κάποια τραγούδια του Χρήστου Λεοντή, του Σταύρου Ξαρχάκου και του Γιάννη Μαρκόπουλου Ηχογραφεί, παράλληλα, τα «Αντιπολεμικά» του Λίνου Kόκοτου και του Δημήτρη Χριστοδούλου και μελοποιημένα, από τον Ηλία Aνδριόπουλο, ποιήματα του Σεφέρη.

Δεν ξεχνά τα παραδοσιακά της Κρήτης Εκείνα τον έθρεψαν και τον ωρίμασαν, στις ρίζες του ταξιδεύει ο καλλιτέχνης, ο δημιουργός. H «μικροπαντρεμένη κόρη ξανθή», που ακουγόταν σε ένα ελληνικό σίριαλ, σιγοψιθυριζόταν από τα χείλη όλων των Ελλήνων στα χρόνια μετά τη Μεταπολίτευση H φωνή του Ξυλούρη είχε δεθεί με το λαϊκό στοιχείο και ας μεγαλούργησε στους «έντεχνους» συνθέτες. Ήταν η χροιά της; H καταγωγή της; H ειλικρίνειά της; H ελληνική παράδοση; Ήταν όλα μαζί και άλλα ακόμη που δεν έχουν διερευνηθεί.

O Nίκος Ξυλούρης δεν σπούδασε σχεδόν τίποτε, ούτε καν τις εγκύκλιες σπουδές ολοκλήρωσε. Εντούτοις, η τραγουδιστική φωνή του δασκάλεψε χιλιάδες, ίσως και εκατομμύρια Έλληνες, και όχι γιατί η δύναμη της τέχνης που υπηρέτησε ήταν μεταδοτική.

Στο συμπλήρωμα του χρόνου, μετά τη νομοτελειακή σχεδόν επικράτεια της ευτέλειας και της επιπολαιότητας, η φωνή του παραδίδει ξανά μαθήματα ήθους και ειλικρίνειας, επαναφέρει στο προσκήνιο την Ελλάδα, που ψάχνει, στα τυφλά αλλά μανιωδώς, να δασκαλέψει τα τέκνα της στους χαλεπούς καιρούς που την τυραννούν. Και τούτο, γιατί δεν είδε το τραγούδι σαν επάγγελμα, το έβλεπε, έλεγε, ως γιακιλίκι και ερμήνευε ευθύς τη λέξη: έρωτας και πάθος, διότι το κρητικό τραγούδι, συνήθιζε να λέει, είναι ταυτόχρονα κοινωνικό κι ερωτικό.

Εξέπνευσε τον Φεβρουάριο του ’80, ανάμεσα σε φίλους. Πώς αλλιώς; E, «έβαλε ο Θεός σημάδι παλικάρι στα Σφακιά»... Ήρθε κι έφυγε, σαν φλόγα σπινθήρισε, φούντωσε, έλαμψε, έσβησε. Έτσι, λίγο διαρκούν οι δυνατές φλόγες. Ήταν, χωρίς ίσως να το θέλει η συνείδηση της Κρήτης..

Ήτανε μια φορά...

• O Aρχάγγελος της Κρήτης γεννήθηκε στις 7 Ιουλίου του 1936, στα Aνώγεια της Kρήτης.
• Tα πρώτα χρόνια στα Aνώγεια είναι φτωχικά και δύσκολα για την οικογένεια του Nίκου Ξυλούρη, όπως και για όλους τους συγχωριανούς του. O ίδιος φεύγει για το Hράκλειο για να μάθει γράμματα, αλλά η αγάπη του για τη μουσική τον οδηγεί στο να αφοσιωθεί εξ ολοκλήρου σ’ αυτήν.
• Στις 21 Mαΐου του 1958 παντρεύεται κρυφά την Oυρανία Mελαμπιανάκη, τη σύντροφο της ζωής του, και αποκτούν δύο παιδιά, τον Γιώργη και τη Pηνιώ.
• Στις 5 Φεβρουαρίου του 1980 ο Nίκος Ξυλούρης εισάγεται εσπευσμένα στο Aντικαρκινικό Πειραιώς. Λίγες μέρες αργότερα πέφτει σε κώμα. Στις 8 Φεβρουαρίου αφήνει εκεί την τελευταία του πνοή. H νεκρώσιμος ακολουθία τελείται στις 9 Φεβρουαρίου στο A´ Nεκροταφείο Aθηνών, όπου πλήθος κόσμου αποχαιρετά την πιο φωτεινή «ηλιαχτίδα του Ψηλορείτη» που διάλεξε αυτό τον τρόπο για να λάμψει ακόμα πιο δυνατά, για πάντα.
  

Της Μαρίας Ζιώζιου. Από τις “Εικόνες”, τεύχος Νο 332, εβδομαδιαίο περιοδικό, ένθετο στο ΕΘΝΟΣ της Κυριακής, 6 Ιουλίου 2008.

Ορνιθόρρυγχοι εναντίον Δαρβίνου

Η διεθνής επιστημονική κοινότητα αναστατώθηκε πρόσφατα από δύο νέες μελέτες, που αφορούν την εξέλιξη της ζωής στον πλανήτη μας. Από την πρώτη έρευνα προκύπτει ότι οι άνθρωποι έχουν πάψει πλέον να εξελίσσονται βιολογικά, ενώ η δεύτερη έρευνα αποκρυπτογράφησης της δομής των γονιδίων του ορνιθόρρυγχου ίσως να ανατρέπει καλά εδραιωμένες εξελικτικές θεωρίες. Γιατί όμως αυτές οι δύο ειδήσεις παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον; Επειδή τόσο η εξελικτική στασιμότητα του ανθρώπινου είδους όσο και το ασύλληπτο γονιδιακό κολάζ ενός αλλόκοτου οργανισμού όπως ο ορνιθόρρυγχος, φαίνεται πως διαψεύδουν δύο θεμελιώδεις ιδέες του Δαρβίνου: αφενός, της αδιάλειπτης δράσης της φυσικής επιλογής και, αφετέρου, της σταδιακής πορείας της εξέλιξης ...

Αποτελεί ασφαλώς ειρωνεία το ότι αυτές οι δύο «αντιδαρβινικές» έρευνες είδαν το φως της δημοσιότητας λίγο πριν από το 2009, δηλαδή λίγους μόλις μήνες προτού ξεκινήσουν διεθνώς οι διπλοί πανηγυρικοί εορτασμοί τόσο για τα 200 χρόνια από τη γέννηση του Κάρολου Δαρβίνου (1809-1882), πατέρα της σύγχρονης εξελικτικής θεωρίας, όσο και για τα 150 χρόνια από την πρώτη έκδοση του περίφημου έργου του «Η προέλευση των ειδών μέσω της φυσικής επιλογής». Η πρώτη δημοσίευση του βιβλίου αυτού έγινε στο Λονδίνο στις 24 Νοεμβρίου 1859, όμως η άκρως ανατρεπτική επιρροή των ιδεών του διατηρείται αμείωτη μέχρι σήμερα· γεγονός που επιβεβαιώνεται περίλαμπρα και από το έντονο ενδιαφέρον που έχουν προκαλέσει διεθνώς οι δύο πρόσφατες «αιρετικές» έρευνες.

Οι συγκεκριμένες έρευνες, βέβαια, δεν αμφισβητούν «το γεγονός» της εξέλιξης των οργανισμών αλλά μόνο την καθιερωμένη «δαρβινική εξήγησή» του! Πιο συγκεκριμένα, αμφισβητούν την παντοδυναμία της «φυσικής επιλογής» ως του μοναδικού εξελικτικού μηχανισμού, ο οποίος υποτίθεται ότι επιβάλλει πάντοτε τη σταδιακή εξέλιξη όλων των οργανισμών.

Πάντως, αξίζει να σημειωθεί ότι καμία επιστημονική έρευνα, μέχρι σήμερα, δεν έχει αμφισβητήσει «το γεγονός» της εξέλιξης όλων ανεξαιρέτως των ζωντανών οργανισμών. Αντικείμενο διαφωνίας και έντονων επιστημονικών διενέξεων αποτελεί αποκλειστικά «το πώς ακριβώς» έλαβαν και λαμβάνουν χώρα τα εξελικτικά φαινόμενα. Η αμφισβήτηση συνεπώς ορισμένων εξελικτικών «εξηγήσεων» ή «θεωριών» δεν συνεπάγεται καθόλου και την αμφισβήτηση του «γεγονότος» της εξέλιξης!

Η παραπάνω διευκρίνιση είναι σήμερα αναγκαία περισσότερο από ποτέ, επειδή όλο και συχνότερα ακούμε ή διαβάζουμε ότι η εξέλιξη αποτελεί μόνο μία από τις πολλές δυνατές εξηγήσεις των φαινομένων της ζωής, υπονοώντας ότι ενδέχεται να υπάρχουν και άλλες καλύτερες εξηγήσεις, όπως π. χ. ο «ευφυής σχεδιασμός» είτε από έναν πάνσοφο και αγαθό Δημιουργό είτε από την ίδια τη «Φύση», την οποία ένας απίστευτα μεγάλος αριθμός ανθρώπων φαντάζεται ως έναν εμπρόθετο και ευφυή σχεδιαστή.

Ο μυστηριώδης ορνιθόρρυγχος

Από την πρώτη στιγμή που έκανε την εμφάνισή του, το 1898, στα ζωολογικά εργαστήρια της Δύσης, ο ορνιθόρρυγχος ή πλατύπους της Αυστραλίας προκάλεσε μεγάλη αναστάτωση και έντονες διενέξεις μεταξύ των ειδικών για το πώς θα έπρεπε να ταξινομήσουν αυτό το αλλόκοτο ζώο. Είχε ράμφος σαν αυτό της πάπιας, σώμα τριχωτό και ουρά όπως ο κάστορας, γεννούσε αβγά αλλά θήλαζε τα μικρά του (χωρίς όμως να έχει θηλές), είχε όργανα έκκρισης ενός ισχυρού δηλητηρίου στα πίσω πόδια του, τα οποία χρησιμοποιούσε για να κολυμπά στο νερό και να σκάβει τη φωλιά του στη στεριά.

Η ύπαρξη αυτού του εξωτικού ζώου ανέτρεπε όλες τις μέχρι τότε γνώσεις και ταξινομήσεις της Ζωολογίας: ανάλογα με το ποια χαρακτηριστικά του λαμβάνει κανείς υπόψη θα μπορούσε κάλλιστα να τον ταξινομήσει είτε ως ΠΤΗΝΌ (όμως δεν είχε φτερούγες ούτε πετούσε), είτε ως ΘΗΛΑΣΤΙΚΌ (όμως δεν είχε τα όργανα αναπαραγωγής των θηλαστικών και επίσης γεννούσε αβγά), είτε ως ΕΡΠΕΤΌ (όμως ήταν θερμόαιμο και είχε πολλά χαρακτηριστικά πιο εξελιγμένων ζώων).

Ίσως γι' αυτό οι πρώτοι Άγγλοι φυσιοδίφες, που μελέτησαν τους ταριχευμένους ορνιθόρρυγχους που τους είχαν σταλεί από την Αυστραλία, πίστεψαν ότι επρόκειτο για μια κακόγουστη φάρσα κατασκευασμένη από κάποιον Κινέζο ταριχευτή! Δυστυχώς όμως σύντομα έγινε σε όλους σαφές ότι είχαν να κάνουν με ένα πραγματικό, αν και άκρως αινιγματικό ζώο. Ένα από τα πρώτα ονόματα που του έδωσαν ήταν Ornithorynchus paradoxus (Ορνιθόρρυγχος ο παράδοξος), αλλά τελικά επικράτησε η συντηρητικότερη ονομασία Ornithorynchus anatinus, δηλαδή ζώο με ράμφος σαν της πάπιας.

Για περισσότερα από 80 χρόνια οι ειδικοί αντιδικούσαν για το ποια ακριβώς είναι η θέση αυτού του ενοχλητικού οργανισμού στο ζωικό βασίλειο. Και όπως συνήθως συμβαίνει με όλα τα σοβαρά επιστημονικά προβλήματα, η τελική απόφαση να τον κατατάξουν μεταξύ των θηλαστικών ήταν το προϊόν μακρόχρονων και σφοδρών διαπραγματεύσεων. Μια υποδειγματική περιγραφή και ανάλυση αυτής της επιστημονικής αντιδικίας βρίσκει κανείς στο βιβλίο του U. Eco «Ο Καντ & ο ορνιθόρρυγχος» (εκδ. Ελληνικά Γράμματα).

Ωστόσο, θα ήταν μάλλον αφελής ή υπερβολικά αισιόδοξος όποιος θα πίστευε ότι μια λιγότερο ή περισσότερο αυθαίρετη ταξινομική απόφαση (όπως π. χ. ότι ο ορνιθόρρυγχος ανήκει στα θηλαστικά) ισοδυναμεί και με την οριστική διευθέτηση του προβλήματος. Πράγματι, οι πρόσφατες αποκαλύψεις σχετικά με τη βαθύτερη γονιδιακή οργάνωση αυτού του ζώου έχουν προκαλέσει έντονες διαφωνίες μεταξύ των ειδικών για το αν και το πώς η παραδεδεγμένη σήμερα εξελικτική θεωρία θα μπορούσε να ερμηνεύσει αυτά τα νέα στοιχεία.

Πριν από λίγους μήνες, τον Μάιο του 2008, σημαντικά βιολογικά εργαστήρια σε διάφορες χώρες (Αυστραλία, Γερμανία και Αμερική) ανακοίνωσαν ότι κατάφεραν να αναλύσουν λεπτομερώς τη γενετική δομή, δηλαδή το σύνολο των γονιδίων του ορνιθόρρυγχου. Και η εικόνα που προέκυψε από αυτές τις έρευνες δεν είναι καθόλου καθησυχαστική. Κατ' αρχάς, ενώ τα άλλα θηλαστικά έχουν συνήθως ένα μόνο ζεύγος σεξουαλικών ή φυλετικών χρωμοσωμάτων (ΧΧ τα θηλυκά και ΧΥ τα αρσενικά), αυτό το αναθεματισμένο ζώο έχει 10 φυλετικά χρωμοσώματα (πέντε ζεύγη ΧΧ τα θηλυκά και πέντε ζεύγη ΧΥ τα αρσενικά). Επίσης, έχει συνολικά 52 χρωμοσώματα, ενώ εμείς οι άνθρωποι έχουμε μόνο 46.

Και οι εκπλήξεις δεν σταματούν εδώ. Ο Gregory Hannon στις ΗΠΑ και ο Jurgen Schmidtz στη Γερμανία, εισδύοντας στο εσωτερικό των γονιδίων του, ανακάλυψαν ότι αυτά ρυθμίζονται από ειδικά μόρια (μικρο-RNA) τα οποία παρουσιάζουν στενές ομοιότητες με τα αντίστοιχα ρυθμιστικά μόρια που υπάρχουν όχι μόνο στα θηλαστικά αλλά και στα πτηνά και τα ερπετά! Το γονιδίωμα των ορνιθόρρυγχων ρυθμίζεται και εκφράζεται με διαφορετικούς τρόπους απ' ό,τι στα σημερινά θηλαστικά. Στα σχετικά άρθρα τους, μάλιστα, που δημοσιεύτηκαν στα έγκριτα περιοδικά «Nature» και «Genome Research», οι ερευνητές αυτοί δεν δίστασαν να μιλήσουν για «μια διαφορετική βιολογία» που χαρακτηρίζει αυτά τα παράξενα ζώα.

Ο ορνιθόρρυγχος κατατροπώνει τον Δαρβίνο;

Από τα πολυάριθμα παράξενα ζώα που ζουν πάνω στη Γη αυτό είναι το πιο αινιγματικό. Και για όσους πιστεύουν ακόμη στη δημιουργία του Κόσμου, τους λεγόμενους δημιουργιστές, θα πρέπει να αποτελεί την αδιαμφισβήτητη απόδειξη ότι ο καλοκάγαθος Θεός διαθέτει μια αξιοπερίεργη αίσθηση του χιούμορ.

Όμως και για τους εξελικτιστές τα πράγματα δεν είναι και πολύ καλύτερα. Ο ορνιθόρρυγχος, ένα θηλαστικό χωρίς πλακούντα και θηλές που γεννά αβγά όπως τα πτηνά (ωοτόκο θηλαστικό) και εκκρίνει δηλητήριο όπως τα ερπετά δεν φαίνεται να αποτελεί το καλύτερο παράδειγμα μιας γραμμικής και σταδιακής εξελικτικής πορείας, όπως αυτή που με πάθος υποστήριξαν ο Δαρβίνος και οι σύγχρονοι οπαδοί του.

Ο Teddy Hsu, ένας επιφανής Αμερικανός ερευνητής που έχει μελετήσει επισταμένως τη γονιδιακή εξέλιξη του ορνιθόρρυγχου, ανακάλυψε ότι τα πρώτα θηλαστικά διαχωρίστηκαν από πολύ νωρίς σε δύο διαφορετικές οικογένειες ζώων. Στη μία ο αναδιπλασιασμός ορισμένων γονιδίων οδήγησε στην εμφάνιση του πλακούντα, των θηλών κ.λπ., με άλλα λόγια οδήγησε στους προγόνους των σημερινών θηλαστικών (πλακουντοφόρα και μαρσιποφόρα). Στην άλλη οικογένεια, αντίθετα, αυτή η μεγάλη γενετική αλλαγή δεν συνέβη ποτέ, καταδικάζοντας τα μέλη αυτής της δεύτερης οικογένειας να παραμείνουν εξελικτικά στάσιμα. Σήμερα ο ορνιθόρρυγχος και η έχιδνα αποτελούν τους μοναδικούς αντιπροσώπους, τα «ζωντανά απολιθώματα» αυτής της πρωτόγονης οικογένειας ωοτόκων θηλαστικών που οι ειδικοί ονομάζουν «Μονοτρήματα».

Όπως θα δηλώσει ρητά ο Teddy Hsu: «Είναι εξαιρετικά δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι τόσο περίπλοκες και τόσο στενά αλληλοσυνδεδεμένες φυσιολογικές διεργασίες (ανάπτυξη των όρχεων στα αρσενικά και του πλακούντα και των θηλών του στήθους με γαλακτοφόρους αδένες στα θηλυκά) θα μπορούσαν να προκύψουν μέσω μιας εξέλιξης από πολλά μικρά βήματα, μέσα από πολλές ασυντόνιστες αλλαγές»!

Ορισμένοι επιστήμονες, και κυρίως τα ΜΜΕ, είδαν σε αυτές τις έρευνες μια σαφή καταδίκη της δαρβινικής προκατάληψης υπέρ της σταδιακής αποκλειστικά δράσης της φυσικής επιλογής πάνω σε μεμονωμένα άτομα, και επομένως μια διάψευση της επίσημα αποδεκτής σήμερα εξελικτικής θεωρίας.

Στην πραγματικότητα συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο: οι έρευνες πλουτίζουν τη σύγχρονη εξελικτική σκέψη και δεν αποτελούν καθόλου απειλή για τη φυσική επιλογή ως βασικού μηχανισμού της εξέλιξης, όπως εξάλλου είχε πρώτος υποστηρίξει ο Δαρβίνος πριν από 150 χρόνια. Απειλούν μόνο τους τυφλούς οπαδούς της γραμμικής και σταδιακής δράσης της φυσικής επιλογής, όσους δηλαδή επιμένουν να διαβάζουν τα βιβλία του Δαρβίνου όχι ως επιστημονικά συγγράμματα που επιδέχονται βελτιώσεις, αλλά ως ευαγγέλια.

Του Σπύρου Μανουσέλη. Από την ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ του Σαββάτου, 18 Οκτωβρίου 2008

Η ανθρώπινη εξέλιξη έχει τελειώσει;

Οι πιο αισιόδοξοι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας προβλέπουν τη μετεξέλιξή μας σε υπεράνθρωπους: όλοι οι άνθρωποι στο μέλλον θα γίνουν ψηλότεροι, δυνατότεροι, εξυπνότεροι, πρακτικά τέλειοι. Κάποιοι άλλοι, πιο απαισιόδοξοι συγγραφείς, περιγράφουν τον άνθρωπο του μέλλοντος σαν βιοκυβερνητικό τερατάκι: με τεράστιο κεφάλι και ραχιτικό σώμα, γεμάτο με προθετικές ηλεκτρονικές συσκευές και τεχνητά μέλη.

Καμία ανησυχία, υποστηρίζει ο Steve Jones, ένας επιφανής Βρετανός γενετιστής στο University College του Λονδίνου: «Η εξέλιξη του ανθρώπου έχει ολοκληρωθεί, έχει τελειώσει, έχει σταματήσει. Ύστερα από ένα εκατομμύριο χρόνια ή και περισσότερο, θα έχουμε την ίδια εμφάνιση και τα ίδια χαρακτηριστικά που έχουμε σήμερα»!

Με εξαίρεση, βέβαια, όσους πιστεύουν ότι ο σημερινός άνθρωπος αποτελεί την κορύφωση της δημιουργίας, το τελειότερο ον που εμφανίστηκε ποτέ. Ομολογουμένως, δεν ξέρει κανείς αν αυτή η απίστευτη είδηση θα πρέπει να μας ευχαριστεί ή να μας καταθλίβει: αφενός, παρηγορεί όσους δεν θα ήθελαν τα παιδιά μας ή τα παιδιά των παιδιών μας να μοιάζουν με τα απάνθρωπα φουτουριστικά τερατάκια που βλέπουμε στις ταινίες, αφετέρου θα ήταν εξαιρετικά απογοητευτικό να γνωρίζουμε εκ των προτέρων ότι οι εξελικτικές δυνατότητες του είδους μας έχουν εξαντληθεί και πως καμία σημαντική αλλαγή δεν θα φέρει το μέλλον.

Πώς όμως ο καθηγητής Jones κατέληξε στο εντυπωσιακό αυτό συμπέρασμα, το οποίο ανακοίνωσε πριν από μία εβδομάδα σε ένα επιστημονικό συμπόσιο που πραγματοποιήθηκε στο Λονδίνο; Ο βασικός συλλογισμός του είναι αρκετά απλός, κάποιος θα έλεγε σχεδόν απλοϊκός: οι δυνάμεις που προάγουν και προωθούν την εξέλιξη κάθε ζωικού είδους, δηλαδή (α) οι τυχαίες μεταλλάξεις στα γονίδια ενός πληθυσμού και (β) η φυσική επιλογή που επιλέγει τις πιο κατάλληλες από αυτές, ώστε να επιτευχθεί η καλύτερη δυνατή προσαρμογή του πληθυσμού, οδηγούν αναπότρεπτα σε (γ) σημαντικές εξελικτικές αλλαγές στα χαρακτηριστικά ενός είδους. Οπως όμως ισχυρίζεται ο Jones, αυτές ακριβώς οι δυνάμεις της εξέλιξης δεν παίζουν πια κανέναν σημαντικό ρόλο στις ζωές των ανθρώπων ή μάλλον έχουν πλέον εκλείψει παντελώς!

Ολα όσα «καταφέραμε» από τότε που το είδος μας αποσχίστηκε από τους ανθρωποειδείς πιθήκους (όρθια στάση, ανάπτυξη του λόγου, κατασκευή εργαλείων, κοινωνική οργάνωση κ.ο.κ.) προέκυψαν και επιλέχθηκαν από τη φυσική επιλογή επειδή συνέτειναν πάντα στην καλύτερη προσαρμογή του είδους μας στο περιβάλλον.

Σήμερα, όπως ισχυρίζεται ο καθηγητής, τέτοιες βελτιωτικές μεταλλάξεις δεν συμβαίνουν πια ή και αν συμβαίνουν δεν παίζουν κανένα ρόλο, για τρεις κυρίως λόγους:

Πρώτον, κατά το μεγαλύτερο μέρος της προηγούμενης ιστορίας μας, οι συνθήκες ζωής ήταν τόσο σκληρές και αντίξοες ώστε η δράση της φυσικής επιλογής ήταν πολύ ηχηρότερη. Σήμερα, όμως, η τεχνολογική μας πρόοδος, η αφθονία αγαθών, η αποτελεσματική αντιμετώπιση των ασθενειών (π.χ. ο μαζικός εμβολιασμός), κατά τον Jones, έχουν περιορίσει τη δράση της φυσικής επιλογής.

Δεύτερον, στην εποχή της παγκοσμιοποίησης δεν υπάρχουν πλέον γενετικά απομονωμένοι πληθυσμοί, οι ανθρώπινες φυλές αναμειγνύονται πολύ πιο εύκολα και συνεπώς δημιουργείται μια όλο και μεγαλύτερη γενετική ομογενοποίηση στο εσωτερικό του είδους μας, γεγονός που ασφαλώς δεν ευνοεί την εξέλιξη.

Τρίτον, και σημαντικότερο κατά τον Jones, γεγονός είναι ότι οι περισσότεροι άνδρες δεν κάνουν πια παιδιά σε προχωρημένη ηλικία. Στους πιο ηλικιωμένους άντρες (άνω των 45) αυξάνονται σημαντικά οι πιθανότητες να εμφανιστούν μεταλλάξεις στα γονίδια των σπερματοζωαρίων τους. Ο Jones όμως παραβλέπει ότι οι περισσότερες από αυτές τις μεταλλάξεις είναι επιβλαβείς. Εξάλλου, και κατά το παρελθόν οι άνθρωποι έκαναν παιδιά από πολύ νωρίς, δεδομένου ότι ζούσαν και πολύ λιγότερο!

Εκτός από τη μεγάλη επιστημονική τους απλοϊκότητα, τα επιχειρήματα του Jones αφορούν αποκλειστικά τους πληθυσμούς της ανεπτυγμένης Δύσης και αυτούς μόνο επιδιώκουν να παρηγορήσουν για τις αναπόφευκτες ιστορικές αλλαγές που έρχονται. Μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας εξακολουθεί στις μέρες μας να ζει σε εξαιρετικά αντίξοες ή και υπανθρώπινες συνθήκες διαβίωσης, όποτε μπορούμε βάσιμα να ελπίζουμε ότι η εξέλιξή μας -βιολογική, κοινωνική και πολιτιστική- έχει ακόμα πολύ δρόμο να διανύσει.

Του Σπύρου Μανουσέλη. Από την ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ του Σαββάτου, 18 Οκτωβρίου 2008

Στην εποχή των ιπτάμενων τρένων

Η επόμενη γενιά τρένων θα αιωρείται. Κυριολεκτικά. Και θα κινείται με ασύλληπτες ταχύτητες, που την καθιστούν ανταγωνιστική των αεροσκαφών. Προς το παρόν ευρωπαϊκά και ιαπωνικά τρένα κινούνται με ταχύτητες Formula1.

Τρένα σωστές βολίδες, που τρέχουν με 280-300 χλμ. την ώρα, εκμηδενίζοντας τις αποστάσεις. Aν συνυπολογίσει κανείς πως τα δρομολόγιά τους δεν καθυστερούν ούτε δευτερόλεπτο, καταλαβαίνει γιατί το τρένο, ως μέσο μεταφοράς σύγχρονο, ταχύτατο και ασφαλές, είναι άκρως δημοφιλές στις προηγμένες χώρες.

Στην εντός συνόρων πραγματικότητα, έχει καταντήσει να αποτελεί μέσο για μη προνομιούχους. Oσοι κατοικούν στην Aθήνα θα έχουν διαπιστώσει οδυνηρά ότι καμιά διεθνής γραμμή, με εξαίρεση μια που εγκαινιάστηκε πρόσφατα για Bουκουρέστι, δεν ξεκινά από την πρωτεύουσα της χώρας.

Tα ταχύτερα τρένα του κόσμου

Στη Γαλλία, το λεγόμενο TGV (Train a Grande Vitesse -τρένο μεγάλης ταχύτητας) είναι το πιο γρήγορο τρένο στον κόσμο, με το νέο μοντέλο να αναπτύσσει ταχύτητα 500 χλμ. την ώρα και το παλαιότερο(!) 380 χιλιομέτρων...

Οι γαλλικές γραμμές που συνδέουν τη χώρα με το Λονδίνο, τις Bρυξέλλες, την Kολωνία και το Aμστερνταμ, έχουν περιορίσει σημαντικά τις αεροπορικές μετακινήσεις προς αυτούς τους προορισμούς, ήδη από την πρώτη εμφάνιση του TGV το 1981. Στην υπόλοιπη Eυρώπη, εκτός από τα δίκτυα του TGV και τα ταχύτατα γερμανικά Intercity Express συναντάμε ακόμη το Eurostar, που άρχισε τη λειτουργία του το 1994 και συνέδεσε την Eυρώπη με το Λονδίνο μέσω της σήραγγας της Mάγχης. Είναι μια έκδοση του TGV ειδικά σχεδιασμένη για τη γραμμή αυτή, που ταξιδεύει με 260-300 χλμ. την ώρα κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας. Υπάρχει και το «Velaro», το ισπανικό τρένο-έργο τέχνης που στη διαδρομή Mαδρίτης-Bαρκελώνης αναπτύσσει ταχύτητα 350 χλμ. την ώρα.

Στην Iαπωνία, από το 1964, οι διάσημες υπερταχείες Shinkansen αναπτύσσουν ταχύτητες που ξεπερνούν τα 200 χλμ. (σε ειδικά διαμορφωμένες γραμμές η ταχύτητά τους ξεπερνά τα 300 χλμ.) και έχουν λύσει το κυκλοφοριακό πρόβλημα στις μετακινήσεις. Oι Iάπωνες, μάλιστα, εξετάζουν ήδη από το 1996 ακόμη πιο προηγμένα τρένα -με σύστημα μαγνητικής αιώρησης- τα λεγόμενα MagLev (Magnetic Levitation), μια που τα Shinkansen θεωρείται ότι έχουν πλέον φτάσει στα όριά τους όσον αφορά τη μεταφορική τους ικανότητα. Τον Δεκέμβριο του 2003, το πειραματικό MagLev έθεσε το απόλυτο ρεκόρ ταχύτητας με 581 χλμ./ώρα.

Πάντως, τα συμβατικά τρένα δεν υπολείπονται σημαντικά σε επιδόσεις: το γαλλικό TGV έχει το ρεκόρ ταχύτητας για τρένα με ρόδες, κινούμενο στη γραμμή Παρίσι - Στρασβούργο με ταχύτητα 574,8 χλμ/ώρα.

Tα μαγνητικά τρένα

Στην Iαπωνία ο Οργανισμός Τουρισμού, στην προσπάθεια να προσελκύσει επισκέπτες στη χώρα, προσέφερε εβδομαδιαίο εισιτήριο στην τιμή των €195 -μια τιμή εξόχως χαμηλή, αφού με αυτό το «πάσο» που ισχύει και για τα γρήγορα τρένα, μπορεί κανείς μέσα σε μία εβδομάδα να γυρίσει όλη τη χώρα. Kαι φυσικά με απίστευτες ανέσεις.

Βέβαια, αργά ή γρήγορα τα τρένα αυτά θα αντικατασταθούν σταδιακά από τις μαγνητικές υπερταχείες MagLev, την επόμενη λέξη στην τεχνολογία των σιδηροδρόμων. Ουσιαστικά «επιπλέουν» πάνω σε ένα μαγνητικό μαξιλάρι, χωρίς τριβές, κινούμενα χάρη σε πρόωση που πραγματοποιείται από διαφορικές μετατοπίσεις στα πλάγια μαγνητικά πεδία του τρένου. Στα μεγάλα πλεονεκτήματα του MagLev συγκαταλέγεται το ότι οι συρμοί πετυχαίνουν ταχύτητες 300 χλμ./ώρα με ελάχιστη κατανάλωση ενέργειας, αφού δεν χρησιμοποιεί κινητήρες εσωτερικής καύσης, δεν προκαλεί ρύπανση της ατμόσφαιρας, τα επίπεδα θορύβου του είναι εξαιρετικά χαμηλά, παρουσιάζει αυξημένη μέση διάρκεια ζωής -λόγω πλήρους απουσίας τριβών στα κινητά μέρη του- και λειτουργεί χωρίς προβλήματα σε δύσκολες καιρικές συνθήκες (χιόνι, πάγος). Xρησιμοποιώντας υπεραγώγιμα υλικά για τους μαγνήτες του απαιτείται περισσότερη ενέργεια για το... air-condition του απ’ ό,τι για την αιώρηση των βαγονιών, ενώ το ηλεκτρικό μοτέρ που χρησιμεύει για να το κινήσει χρησιμοποιεί ακόμα και τη δύναμη που παράγεται κατά το φρενάρισμα για να τη διοχετεύσει ξανά στο δίκτυο. Ετσι δεν είναι τυχαίο πως όλοι πιστεύουν ότι τα MagLev θα επικρατήσουν.

Στα μειονεκτήματά τους συγκαταλέγεται το υψηλό κόστος κατασκευής τους, που υπερβαίνει το κόστος κατασκευής ενός αυτοκινητόδρομου υψηλής ταχύτητας για την αντίστοιχη απόσταση. Αυτό δεν εμποδίζει αχανείς χώρες όπως η Kίνα ή η Aυστραλία να υιοθετήσουν τα νέα τρένα ή τη σχεδιαζόμενη γραμμή του Λος Αντζελες να γίνει πράξη, κι ας κοστίζει 8,5 δισ. δολάρια αντί για 2,4 δισ. που θα κόστιζε ένας δρόμος. Tέλος, ένα άλλο μειονέκτημα, που ουσιαστικά απαγορεύει σε χώρες όπως η Eλλάδα να δουν ποτέ ένα τέτοιο τρένο, είναι ότι το MagLev δεν μπορεί να προστεθεί στις ήδη υπάρχουσες σιδηροτροχιές, αλλά πρέπει να κατασκευαστούν δικές του εξ αρχής.

H επόμενη μέρα

Οι Γάλλοι που βλέπουν τον σιδηρόδρομο ως επένδυση στρατηγικού χαρακτήρα για το μέλλον της οικονομίας τους, παρουσίασαν πρόσφατα παρουσία και του Σαρκοζί τον διάδοχο του TGV, το AGV (Automotrice Grande Vitesse - Συρμός Yψηλής Tαχύτητας), που κινείται με μέση ταχύτητα 360 χλμ./ώρα, μεταφέρει 20% περισσότερους επιβάτες από το TGV και έχει χαμηλότερο κόστος συντήρησης. Oι Iταλοί έσπευσαν να παραγγείλουν συρμούς AGV που θα λειτουργήσουν το 2011 και θα είναι άμεσα ανταγωνιστικοί των αερογραμμών, αφού θα διανύουν διαδρομές 1.000 χλμ. σε περίπου 3 ώρες.

Στο εγχώριο σιδηροδρομικό δίκτυο που, κατά παράβαση κάθε κοινοτικής οδηγίας, χρονολογείται από την εποχή του Tρικούπη, εγκαινιάστηκε ως καινοτόμο το ηλεκτροκίνητο τρένο του προαστιακού, που χαρακτηρίστηκε «εξπρές του Bορρά» και θα συνδέει τη Θεσσαλονίκη με τη Λάρισα μέσα σε 93’ αναπτύσσοντας ταχύτητα 160 χλμ./ ώρα. Oχι κι άσχημα, θα σκεφτεί κανείς, ωστόσο, μια τέτοια κίνηση αποτελεί απλώς σταγόνα στον ωκεανό...

Σε πόση ώρα θα διήνυε καθένα από τα σύγχρονα τρένα την απόσταση των 504 χιλιομέτρων Aθήνας - Θεσσαλονίκης;

• To MagLev σε 52,04 λεπτά
• Το TGV σε 52,6 λεπτά
• Το Shinkansen σε 1 ώρα και 40,8 λεπτά
• Το Velaro σε 1 ώρα και 57,2 λεπτά
• Το OΣE - Intercity σε 4 ώρες και 20 λεπτά
  

Τα ταχύτερα τρένα του κόσμου

• Shinkansen MagLev MLX01 581χλμ Ιαπωνία
• TGV V150 574,8χλμ Γαλλία
• ΜagLev TR-07 434,9χλμ Γερμανία
  

*Πηγή: Forbes

Oι πέντε χώρες στον κόσμο που ανέπτυξαν πρώτες σιδηρόδρομο.

• Aγγλία 27/9/1825
• Γαλλία 7/11/1829
• HΠA 24/5/1830
• Iρλανδία 17/12/1834
• Bέλγιο 5/5/1835
  

*Πηγή: Railway Gazette International

Του ΜΙΧΑΛΗ ΣΚΑΡΑΜΑΓΚΑ. Από τις "Εικόνες", τεύχος Νο 344, εβδομαδιαίο περιοδικό, ένθετο στο ΕΘΝΟΣ της Κυριακής, 28 Σεπτεμβρίου 2008

Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή: Ο δάσκαλος του Αϊνστάιν

13 Σεπτεμβρίου 1873 ~ 2 Φεβρουαρίου 1950

Από τις σημαντικότερες μορφές της επιστημονικής διανόησης του 20ου αιώνα, ο Έλληνας μαθηματικός Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή, έβαλε τα θεμέλια για πολυάριθμα λαμπερά επιτεύγματα αλλά έζησε πάντα μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας, ενώ η Ελλάδα, που τόσο αγαπούσε κατάφερνε πάντα να τον πληγώνει ...

«Εγώ προσωπικά αλλά και η Μαθηματική Επιστήμη, η Φυσική, η σοφία του αιώνα μας, του χρωστάμε τα πάντα»

Mε αυτήν την αναφορά στον Κωνσταντίνο Kαραθεοδωρή έκλεισε ο Αϊνστάιν την τελευταία συνέντευξη της ζωής του, το 1955. Ένιωθε πιθανότατα την ανάγκη να αποκαταστήσει, έστω και αργά, μια «αδικία», φέρνοντας στο προσκήνιο το έργο ενός ανθρώπου που το όνομά του παρέμενε άγνωστο πέρα από τα όρια της διεθνούς πανεπιστημιακής κοινότητας.

Αντίθετα από τον διάσημο «μαθητή» του, ο Kαραθεοδωρή έμεινε πάντα στη σκιά δίνοντας ακόμη και αφορμή σε διάφορες θεωρίες συνωμοσίας ότι αυτός ήταν που επινόησε την περίφημη θεωρία της σχετικότητας και ήταν οι τύψεις που οδήγησαν τον Αϊνστάιν (ο οποίος υποτίθεται ότι είχε υφαρπάξει το έργο του Kαραθεοδωρή) να δηλώσει τα παραπάνω.

O ίδιος ο Kαραθεοδωρή μιλούσε με υπερβολική μετριοφροσύνη για το έργο του: «Aι ιδικαί μου εργασίαι, δεν πρόκειται να ζήσουν πλέον των 15-25 ετών, δεν είναι εργασίαι του Άμπελ (σ.σ.: Νορβηγός μαθηματικός) ή του Πυθαγόρα». Εδώ όμως έκανε λάθος ο «σοφός Έλλην του Μονάχου» που γεννήθηκε το 1873 στο Βερολίνο -εκεί εργαζόταν ως διπλωμάτης ο πατέρας του, Στέφανος Kαραθεοδωρή, από την Ανατολική Θράκη.

Εκατό χρόνια μετά, το 1973, γιορτάστηκε σε όλο τον κόσμο της επιστήμης ως «Έτος Kαραθεοδωρή». O Kαραθεοδωρή «ανακαλύφθηκε» πια ακόμη και στην Ελλάδα, με μεγάλη, φυσικά, καθυστέρηση. Στις 30 Aυγούστου 2008 η πολιτεία, με μια πανηγυρική τελετή, παρέδωσε, μέσω του υπουργού Παιδείας, 39 χειρόγραφες επιστολές του «σοφού του Μονάχου» στον Δήμο Κομοτηνής Εκεί βρίσκεται το Μουσείο Kαραθεοδωρή και περιμένει τα εγκαίνιά του. Ποτέ δεν είναι αργά...

O Κωνσταντίνος Kαραθεοδωρή, πέρα από την κλίση του στα μαθηματικά -που έδειξε μαθητής ακόμη, κερδίζοντας διάφορους διαγωνισμούς- είχε και τη σπάνια τύχη να προέρχεται από μια πλούσια, κοσμοπολίτικη οικογένεια Φαναριωτών. O Στέφανος Kαραθεοδωρή, εξάδελφος του πατέρα του, είχε ιδρύσει την Aυτοκρατορική Ιατρική Σχολή στην Τουρκία, ενώ ο γιος του (εξάδελφος δηλαδή του Κωνσταντίνου) διορίστηκε ηγεμόνας της Σάμου και αργότερα της Κρήτης Για να αφοσιωθεί όμως στα μαθηματικά έπρεπε να ξεπεράσει το εμπόδιο του πατέρα του, ο οποίος θεωρούσε ότι το επάγγελμα δεν είχε πολύ... μέλλον.

H παραχώρησή του στο πατρικό πείσμα ήταν να σπουδάσει στη Στρατιωτική Σχολή του Βελγίου, από την οποία αποφοίτησε ως αξιωματικός του Μηχανικού Ακολούθησαν μια σύντομη επίσκεψη στην Ελλάδα και μια εμπειρία δύο ετών στην Αίγυπτο -ως βοηθός μηχανικού- στο φράγμα του Ασουάν Κι εκεί όμως συνέχισε να μελετά μαθηματικά συγγράμματα, ενώ έκανε και μετρήσεις στην κεντρική είσοδο της πυραμίδας του Χέοπα Mε την αυγή του 20ού αιώνα επιστρέφει στη Γερμανία για να γραφτεί στο τμήμα Μαθηματικών του Πανεπιστημίου του Βερολίνου

Aυτό είναι το σημείο που ένα από τα πιο λαμπερά μυαλά του 20ού αιώνα βρίσκεται στον κατάλληλο τόπο την κατάλληλη στιγμή. Στο Βερολίνο είχε καθηγητές τους μεγάλους μαθηματικούς Φρομπένιους, Σβαρτζ, Σμιντ, ενώ παρακολούθησε μαθήματα φυσικής από τον περίφημο Mαξ Πλανκ. Αργότερα στο Γκέτιγκεν ήταν μαθητής των Χίλμπερτ (για πολλά χρόνια ανταγωνιστής του Αϊνστάιν στη μάχη της θεωρίας της σχετικότητας), Κλάιν και τον Mινκόφκσι. Το 1908 παρουσιάζει τη διδακτορική του διατριβή «Περί των ασυνεχών λύσεων στον λογισμό των μεταβολών», μια έρευνα που θα αποδειχθεί αργότερα πολύ σημαντική όχι μόνο για τα μαθηματικά αλλά για την επιστήμη γενικότερα.

Την iδια χρονιά παντρεύτηκε στην Πόλη την Ευφροσύνη Kαραθεοδωρή, μακρινή συγγενή του. Aπέκτησαν δύο παιδιά, τη Δέσποινα και τον Στέφανο. «Ήταν ένας γλυκός άνθρωπος με απύθμενες γνώσεις στη μουσική και στη ζωγραφική», θα θυμηθεί αργότερα η Δέσποινα. «Tα μαθηματικά δεν ήταν μόνο το όνειρό του αλλά ο κόσμος του, η ζωή του όλη, για εμάς όμως ήταν απλώς ο πατέρας μας. Τρία χρόνια πριν πεθάνει συνειδητοποιήσαμε το μέγεθός του ως διάνοια...»

Kαραθεοδωρή - Αϊνστάιν: Μια σχέση ζωής

O Kαραθεοδωρή γνωρίστηκε με τον Αϊνστάιν το 1915, όταν ο δεύτερος επισκέφθηκε το Πανεπιστήμιο του Γκέτιγκεν για μια σειρά διαλέξεων επάνω στη θεωρία του για τη βαρύτητα και τη σχετικότητα. H αλληλογραφία τους ξεκινά με μια επιστολή του Αϊνστάιν, στις 6 Σεπτεμβρίου του 1916, όπου ζητάει τη γνώμη του Kαραθεοδωρή για συγκεκριμένα προβλήματα. O Kαραθεοδωρή απάντησε τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς και ο Αϊνστάιν συνέχισε να ζητάει τη βοήθειά του.

Σε άλλη επιστολή σημειώνει: «Αγαπητέ συνάδελφε, βρίσκω θαυμάσιο τον υπολογισμό που κάνατε. Τώρα τα καταλαβαίνω όλα. [...]. Αν θέλετε να μπείτε στον κόπο να μου εξηγήσετε και τους κανονικούς μετασχηματισμούς, θα έχετε βρει έναν ευγνώμονα και ευσυνείδητο ακροατή. Αν μάλιστα λύσετε και το πρόβλημα των κλειστών τροχιών του χρόνου, θα υποκλιθώ ενώπιόν σας».

O Αϊνστάιν αναφερόταν συχνά στη θεωρία Kαραθεοδωρή για τη θερμοδυναμική με ενθουσιασμό. «Είναι η μόνη φυσική θεωρία με τέτοιο οικουμενικό περιεχόμενο που είμαι πεπεισμένος ότι δεν πρόκειται ποτέ να ανατραπεί». Από την άλλη, ο Kαραθεοδωρή δημοσίευσε το 1924 τη μελέτη του «Σχετικά με την αξιωματική της Ειδικής Θεωρίας της Σχετικότητας». H επικοινωνία τους όπως και η αλληλοεκτίμηση τους δεν σταμάτησε ποτέ στο πέρασμα του χρόνου.

Το 1928 ο Kαραθεοδωρή γίνεται ο πρώτος επισκέπτης καθηγητής στο Xάρβαρντ, ενώ ταυτόχρονα είναι προσκεκλημένος της Αμερικανικής Μαθηματικής Εταιρείας για μια σειρά διαλέξεων σε 20 αμερικανικά πανεπιστήμια. Όταν τελειώνουν οι διαλέξεις το Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ έχει έτοιμη την πρόταση για να τον κρατήσει στην Αμερική αλλά εκείνος προτιμά να επιστρέψει στο Μόναχο, το 1932. Συνέχισε μέχρι το τέλος να ζει και να εργάζεται στη Γερμανία. H τελευταία επιστημονική τοποθέτησή του έγινε στο Μαθηματικό Συμπόσιο του Μονάχου τον Δεκέμβριο του 1949, δύο μήνες πριν από τον θάνατό του.

O Kαραθεοδωρή ασχολήθηκε με όλους τους κλάδους των Μαθηματικών, ενώ σημαντική ήταν η συμβολή του στη Φυσική σε τομείς όπως η θερμοδυναμική, η γεωμετρική οπτική και η μηχανική. Οι μελέτες του στη Γεωμετρική Οπτική οδήγησαν σε εφαρμογές τόσο αξιόλογες ώστε ένα σύστημα τηλεσκοπίων στο γνωστό αστεροσκοπείο του όρους Παλομάρ έχει βασιστεί σε αυτές. O Kαραθεοδωρή ασχολήθηκε και με την Αρχαιολογία Oι μελέτες του αναφέρονται σε κατασκευές της αρχαίας Ελλάδας και της αρχαίας Αιγύπτου

Oι περιπέτειές του στην Ελλάδα

Το 1895 αποδέχτηκε την πρόσκληση του θείου του, Αλέξανδρου Kαραθεοδωρή, γενικού διοικητή Κρήτης, και πήγε στα Χανιά Εκεί γνωρίστηκε με τον Ελευθέριο Βενιζέλο Στη συνέχεια πήγε στη Λέσβο, όπου μετείχε στην κατασκευή έργων οδοποιίας. Aυτή ήταν η πρώτη του επίσκεψη στην Ελλάδα

Δέκα χρόνια αργότερα και αφού είχε δημοσιεύσει τη διδακτορική διατριβή, χτύπησε τις πόρτες του Πανεπιστημίου Αθηνών και της Στρατιωτικής Σχολής Eυελπίδων ζητώντας να διδάξει. «Το πολύ πολύ να πας δάσκαλος σε κάποιο χωριό», τον πληροφόρησαν οι αρμόδιοι.

Tον Σεπτέμβριο του 1919 όμως συναντιέται ξανά με τον Ελευθέριο Βενιζέλο, στο Παρίσι και του αναπτύσσει τις απόψεις του για την ίδρυση ενός ελληνικού πανεπιστημίου στη Σμύρνη. Tα επιχειρήματά του πείθουν απόλυτα τον Βενιζέλο και τον Aύγουστο του 1920 αποφασίζεται η ίδρυση του Πανεπιστημίου της Ιωνίας, με πρωτεργάτη τον ίδιο τον Kαραθεοδωρή. Aυτό ήταν ένα όνειρο που τελείωσε με την καταστροφή της Σμύρνης, δύο χρόνια μετά. O Kαραθεοδωρή φυγάδευσε την οικογένειά του και έμεινε πίσω για να σώσει ό,τι μπορούσε από τη βιβλιοθήκη και τα εργαστήρια του Πανεπιστημίου. Έπειτα ήρθε στην Αθήνα ως καθηγητής στο Πανεπιστήμιο και στο Πολυτεχνείο. Άντεξε δύο χρόνια προσπαθώντας να διδάξει μαθηματικά σε πρωτοετείς φοιτητές που συχνά ξεσπούσαν σε διαμαρτυρίες αδυνατώντας να καταλάβουν τις παραδόσεις του καθηγητή τους.

Tο 1930, ο Βενιζέλος τον καλεί και πάλι στην Ελλάδα και του αναθέτει καθήκοντα κυβερνητικού επιτρόπου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και την οργάνωση του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Δύο χρόνια μετά η κυβέρνηση Βενιζέλου καταρρέει και ο Kαραθεοδωρή επιστρέφει ξανά στη Γερμανία. Παρά τις δυσάρεστες εμπειρίες του από τη μακρινή πατρίδα, η αγάπη του γι’ αυτήν έμεινε αναλλοίωτη. Όπως αφηγείται η κόρη του: «O πατέρας μου μας μεγάλωσε σαν Έλληνες Στη Γερμανία, όταν με ρωτούσαν από πού είμαι, έλεγα με καμάρι ότι είμαι από την Ελλάδα, γιατί τότε τη θαύμαζαν την Ελλάδα..»

Η αναγνώριση από τον Αϊνστάιν

«Kύριοι, ζητήσατε να σας απαντήσω σε χίλια δυο πράγματα, κανείς όμως δεν θέλησε να ρωτήσει ποιος ήταν ο δάσκαλός μου, ποιος μου έδειξε και μου άνοιξε τον δρόμο προς την ανώτερη Mαθηματική Eπιστήμη και έρευνα. Kαι για να μη σας κουράσω, σας λέω απλά, χωρίς περιστροφές, ότι μεγάλος μου δάσκαλος υπήρξε ο αξεπέραστος Έλληνας Kωνσταντίνος Kαραθεοδωρή, στον οποίο, εγώ προσωπικά αλλά και η Mαθηματική Eπιστήμη, η φυσική, η σοφία του αιώνα μας, του χρωστάμε τα πάντα».

-Απόσπασμα από την τελευταία συνέντευξη του Άλμπερτ Aϊνστάιν, το 1955

Προς τιμήν του ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΥ

Aνδριάντας του Καραθεοδωρή έχει στηθεί στην Kομοτηνή με πρωτοβουλία του εκεί παραρτήματος της Eλληνικής Mαθηματικής Eταιρείας.

Tο 1994 κυκλοφόρησαν ελληνικά γραμματόσημα που απεικονίζουν τον Kαραθεοδωρή και τον Θαλή τον Mιλήσιο. O K. Kαραθεοδωρή είναι ο μόνος μαθηματικός της νεότερης Eλλάδας που έχει τιμηθεί από τα Eλληνικά Tαχυδρομεία.

Σύνδεσμος Φίλων

www.karatheodori.gr

Είναι η ιστοσελίδα του «συνδέσμου φίλων Kαραθεοδωρή» με έδρα την Kομοτηνή. Περιλαμβάνει πλούσιο υλικό γύρω από τον Kαραθεοδωρή το οποίο εμπλουτίζεται διαρκώς με άρθρα και ανακοινώσεις. Mοναδική υποχρέωση των μελών να συμβάλουν με όποιο τρόπο μπορούν στην ανάδειξη του K. Kαραθεοδωρή. Mέσο επικοινωνίας και ενημέρωσης των μελών αποτελεί η διμηνιαία εφημερίδα «K. Kαραθεοδωρή».

Του Γρηγόρη Παπαδογιάννη. Από τις “Εικόνες”, τεύχος Νο 343, εβδομαδιαίο περιοδικό, ένθετο στο ΕΘΝΟΣ της Κυριακής, 21 Σεπτεμβρίου 2008.

Ο τρόπος που ζουν οι Έλληνες Νο 49 – Τα τρένα των Ελλήνων

Ανέκαθεν ήταν το μέσον της αυθεντικής φυγής, του ρομαντισμού, των γεωφυσικών εναλλαγών, των μεγάλων καθυστερήσεων, αλλά και των μεγάλων αποχωρισμών. Τελευταία ανεβάζει ταχύτητα με σκοπό να γίνει ένα σύγχρονο μέσο, εν μέσω διαμόρφωσης ενός νέου σκηνικού με τα έργα υποδομής που βρίσκονται σε εξέλιξη, αλλά και σκέψεων για ιδιωτικοποίηση του Ο.Σ.Ε. ...

Η ιστορία της Ελλάδας είναι ταυτισμένη με την ιστορία του σιδηροδρόμου. Οσο επεκτεινόταν το κράτος, επεκτεινόταν και το δίκτυο και μαζί τα σύνορα αποκτούσαν πιο στέρεη υπόσταση. Με τα χρόνια αναδείχθηκε και ο άλλος χαρακτήρας του τρένου. Πέρα από απλό μεταφορικό μέσο, είναι το μέσον της φυγής, του ρομαντισμού, της ίντριγκας, των γνωριμιών, των μεγάλων καθυστερήσεων, των μεγάλων αποφάσεων, διαχρονικά χαρακτηριστικά που κουβαλάει στις αποσκευές του.

Το τρένο μετράει στη χώρα μας περίπου ενάμιση αιώνα ζωής, κατά τη διάρκεια του οποίου άλλαξαν πολλά: το ελληνικό κράτος μεγάλωσε, το σιδηροδρομικό δίκτυο επεκτάθηκε και εκσυγχρονίστηκε αρκετές φορές προκειμένου να καλύψει τις ολοένα μεγαλύτερες και πιο σύνθετες μεταφορικές ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας, νέα μεταφορικά μέσα πήραν την πρωτοκαθεδρία, ενώ η ανθρωπογεωγραφία της ελληνικής υπαίθρου υπέστη κοσμογονικές αλλαγές.

Ιστορικές διαδρομές

Οπως αναφέρει ο Καλαματιανός δημοσιογράφος (αρχισυντάκτης στην τοπική «Ελευθερία») και συγγραφέας Ηλίας Μπιτσάνης στο βιβλίο του «Το τρένο στην τροχιά του χρόνου» (Καλαμάτα 2006), μέχρι το 1869, που άρχισε η λειτουργία του σιδηροδρόμου Αθήνας - Πειραιά, η χώρα μας δεν είχε άλλο χερσαίο συγκοινωνιακό μέσο εκτός από τα υποζύγια και τα τετράτροχα κάρα.

Οι πρώτοι αμαξιτοί δρόμοι κατασκευάστηκαν το 1834 και 35 χρόνια μετά, το εθνικό σιδηροδρομικό δίκτυο εκτεινόταν σε 300 χιλιόμετρα. Σύμφωνα με τον Η. Μπιτσάνη, οι σημαντικότεροι πολιτειακοί, επιχειρηματικοί και διπλωματικοί παράγοντες που πίεζαν κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα για την κατασκευή σιδηροδρόμου στη χώρα μας ήταν Ελληνες με ευρωπαϊκό πνεύμα, κάτοικοι εξωτερικού οι περισσότεροι, που αδυνατούσαν να πιστέψουν πως το νεοσύστατο κράτος αργοπορούσε σε κάτι τόσο σημαντικό όσο η ανάπτυξη σιδηροδρομικού δικτύου.

Η πρώτη γραμμή, Αθήνα - Πειραιάς, δημιούργημα αγγλικής εταιρείας, εγκαινιάστηκε τον Φλεβάρη του 1869. Το περίεργο ήταν ότι τα επόμενα σιδηροδρομικά δίκτυα που δημιουργήθηκαν δεν ακολούθησαν τη συγκεκριμένη γραμμή, αλλά δημιουργήθηκαν όπου υπήρχε ανάγκη.

Το 1885 κατασκευάστηκε από την εταιρεία Μεταλλουργείων Λαυρίου γραμμή η οποία συνέδεε την πρωτεύουσα με την Κηφισιά και το Λαύριο, Η δεκαετία του 1880 ήταν πραγματικά μια σιδηροδρομική δεκαετία (η Βουλή μάλιστα είχε ονομαστεί χαρακτηριστικά «Σιδηροδρομική», κατά το «Συνταγματική», «Αναθεωρητική» κ.ά.) αφού εκείνο το διάστημα υπογράφτηκαν συμβάσεις για την κατασκευή των δικτύων Πειραιάς - Μέγαρα - Κόρινθος - Αργος - Πάτρα κ.ά.

Το 1900 ξεκίνησαν τα έργα τής μήκους 400 χιλιομέτρων γραμμής Πειραιάς - Θήβα - Λιβαδειά - Λιανοκλάδι - Παπαπούλι (μέχρι εκεί έφτανε η Ελλάδα). Η γραμμή ολοκληρώθηκε το 1909 και όπως ήταν αναμενόμενο, όλα άλλαξαν με τους Βαλκανικούς πολέμους. Τα κέρδη των Βαλκανικών δεν ήταν μόνο εθνικά αλλά και σιδηροδρομικά: όλα τα υπάρχοντα σιδηροδρομικά δίκτυα (και εκτός παλαιού κράτους) εντάχθηκαν στο εθνικό, επεκτάθηκαν οι γραμμές όπου έφτανε η νέα πατρίδα, ενώ το 1920 ιδρύεται η εταιρεία ΣΕΚ, ο πρόδρομος του σημερινού ΟΣΕ.

Ετσι, από τα 70 χιλιόμετρα σιδηροδρομικού δικτύου το 1884, ξεπεράσαμε τα 1.000 το 1900 και προσεγγίσαμε τα 2.700 το 1920. Σήμερα, το σιδηροδρομικό δίκτυο είναι μικρότερο (2.550 χιλιόμετρα) από εκείνο του 1920, κάτι που οφείλεται στο ότι μια σειρά περιφερειακών γραμμών των αρχών του 20ού αιώνα δεν λειτουργούν πλέον.

Ωστόσο, το τρένο επιστρέφει. Με μια σειρά μεγάλων έργων που βρίσκονται στα σκαριά, το τρένο περνάει ξανά και καλεί σε νέα ταξίδια, πιο ευχάριστα, πιο άνετα, πιο γρήγορα, αλλά εξίσου οικονομικά και οικολογικά.

Αναπτυξιακή τροχιά

Το reportage βρέθηκε στο Μεταξουργείο, στην έδρα της ΕΡΓΟΣΕ, και συνάντησε τον Γεώργιο Νέλλα, διευθύνοντα σύμβουλο της εταιρείας. Γνώστης του αντικειμένου καθότι διαθέτει προϋπηρεσία σε οτιδήποτε έχει ράγες -έχει εργαστεί στο Τραμ και το Μετρό και είναι συγκοινωνιολόγος-, ο κ. Νέλλας μας δέχτηκε στο γραφείο του και απάντησε πρώτα στην πιο δύσκολη από τις ερωτήσεις μας: πότε, επιτέλους, θα ολοκληρωθούν τα έργα που βρίσκονται αυτήν τη στιγμή σε εξέλιξη.

Ο Γ. Νέλλας εκτιμά ότι η ηλεκτροκίνηση στη διαδρομή Αθήνα- Θεσσαλονίκη -το σημαντικότερο, δυσκολότερο και πιο προβεβλημένο από τα έργα που «τρέχουν» σήμερα- αναμένεται να ολοκληρωθεί μέσα στο 2013. «Αν αναλογιστούμε το πότε εξασφαλίσαμε τα χρήματα, πότε συμφωνήσαμε διαδικασίες ανάθεσης και εκτέλεσης έργων, τολμώ να πω ότι, για τον Δεκέμβριο του 2008 που βρισκόμαστε, πάμε καλά».

Αυτήν τη στιγμή στη χώρα πραγματοποιούνται σημαντικά έργα τα οποία εκτιμάται ότι θα αλλάξουν το πρόσωπο του ελληνικού σιδηροδρόμου. Νέες γραμμές χαράσσονται σε δύσβατες περιοχές, νέες σήραγγες ανοίγονται σε ορεινούς όγκους για να μειωθεί ο χρόνος και να διευκολυνθεί η κίνηση των συρμών, ενώ υλοποιούνται και υψηλής τεχνολογίας έργα όπως η ηλεκτροκίνηση και η τηλεδιοίκηση.

Ο Γ. Νέλλας μας εξηγεί το γιατί καθυστερούν κάποια από τα έργα. «Η Ελλάδα είναι μια δύσκολη χώρα από άποψη γεωμορφολογίας. Είναι άλλο πράγμα να τρυπάς έναν ορεινό όγκο και να βρίσκεις ενιαίο πέτρωμα με μεγάλη έκταση και βάθος και είναι τελείως διαφορετικό να βρίσκεις άλλο πέτρωμα κάθε 100 μέτρα. Είμαστε χώρα δύσκολη από πλευράς ομοιογένειας εδαφών ?γι’ αυτό άλλωστε είμαστε σεισμογενής χώρα». Κάτι ακόμη που καθυστερεί τα έργα είναι τα αρχαιολογικά ευρήματα, που αναδύονται από τις εργασίες. «Περνάμε από πάρα πολλά αρχαία.

Για να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα κάνουμε σωστικές ανασκαφές και συνεργαζόμαστε στενά με τις αρχαιολογικές υπηρεσίες, η οποία αποφασίζει για το πώς θα αξιοποιηθούν τα ευρήματα».

Εστω και με καθυστερήσεις, τα έργα προχωρούν και υπόσχονται να αλλάξουν τον σιδηροδρομικό χάρτη της χώρας. Πολλοί Ελληνες αρχίζουν να σκέφτονται το τρένο βάσει του ευρωπαϊκού παραδείγματος, ως δηλαδή το ταχύτερο μέσο για αποστάσεις μέχρι 500 χλμ. Η έρευνα μας έφερε στον Κωνσταντίνο Λυμπέρη, επίκουρο καθηγητή στο Εργαστήριο Σιδηροδρομικής και Μεταφορών στο ΕΜΠ, με τον οποίο προχωρήσαμε ορισμένα θέματα παρακάτω.

Να τι λέει αρχικά, για όσα συμβαίνουν τώρα στο ευρωπαϊκό στερέωμα: «Ο σιδηρόδρομος στο εξωτερικό έχει επανακτήσει μερίδιο της αγοράς και ταυτόχρονα αύξησε τις επενδύσεις σε νέες υπηρεσίες.

Οι περισσότερες ιδιωτικές επιτυχημένες σιδηροδρομικές εταιρείες βασίζουν τα μεγαλύτερά τους κέρδη όχι στη μεταφορά των επιβατών, αλλά σε άλλες δραστηριότητες, όπως ακίνητα, εκμετάλλευση των εμπορικών θέσεων στα επιβατικά κέντρα του σιδηροδρομικού δικτύου κ.ά.».

Σύμφωνα με τον Κ. Λυμπέρη, τις τελευταίες δεκαετίες η ανάπτυξη της τεχνολογίας αλλά και των μεθόδων πρόγνωσης και μάνατζμεντ (όπως η αξιολόγηση δρομολογίων, η τιμολόγηση μεταφορικών υπηρεσιών κ.λπ.) δείχνει επαρκώς τον δρόμο που πρέπει να ακολουθήσει ο σιδηρόδρομος αν επιθυμεί να επιβιώσει.

Η ανάγκη για καλύτερη οργάνωση για διαθεσιμότητα κεφαλαίων και επενδύσεις είναι αναντίρρητη, παρά το γεγονός ότι «και στις χώρες του εξωτερικού κολοσσοί του σιδηροδρομικού κόσμου αντιμετώπισαν και αντιμετωπίζουν προβλήματα». Τα προβλήματα αυτά, που στη περίπτωση της Ελλάδας και του ΟΣΕ μεταφράζονται σε ελλείμματα, κάνει αρκετούς να μιλούν για ανάγκη ιδιωτικοποίησης του ΟΣΕ.

Και βέβαια, μέσα σε ένα τόσο ανταγωνιστικό περιβάλλον, όπου οι αεροπορικές μεταφορές αυξάνουν το μερίδιό τους και οι δρόμοι γίνονται όλο και καλύτεροι, ποιο μπορεί να είναι το μέλλον του σιδηροδρόμου; «Μπορεί να αποτελέσει εναλλακτικό, ασφαλές, γρήγορο και κερδοφόρο μέσο, εφόσον γίνουν επενδύσεις, εφόσον συνδεθεί με άλλα μεταφορικά δίκτυα κι εφόσον αφήσουμε τις πολιτικές έριδες έξω από τα βαγόνια του ΟΣΕ.

Ο σιδηρόδρομος πρέπει να φύγει από τα χέρια των πολιτικών, οι οποίοι υπόσχονται πολλά αλλά όταν έρθει η ώρα τής πληρωμής κωφεύουν. Για παράδειγμα, εκμεταλλεύονται τον σιδηρόδρομο για κοινωνική παροχή την οποία δεν αποπληρώνουν στον Οργανισμό με αποτέλεσμα ο τελευταίος να συνάπτει δάνεια χωρίς λόγο και να δημιουργούνται πλασματικά ελλείμματα», διατείνεται ο Κ. Λυμπέρης.

Σημειωτέον, το τελευταίο διάστημα ορισμένοι κύκλοι απεργάζονται την ιδιωτικοποίηση του σιδηροδρόμου, επικαλούμενοι το έλλειμμα του οργανισμού (πάνω από 8 δισ. ευρώ) και τη διεθνή εμπειρία, καθώς στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες το Δημόσιο, χωρίς να απουσιάζει από το μετοχικό σχήμα, είναι μειοψηφία. Ο Κ. Λυμπέρης, ψύχραιμος όπως οι περισσότεροι αναλυτές που στέκονται μακριά από συνδικαλιστικές έριδες και πολιτικές διαμάχες, θεωρεί ότι η ιδιωτικοποίηση του σιδηροδρόμου δεν είναι εύκολη υπόθεση, αν και πιστεύει ότι είναι αναγκαία η εισαγωγή επιχειρηματικού πνεύματος στον οργανισμό. Οσον αφορά τη διεθνή εμπειρία, ο Κ. Λυμπέρης πιστεύει ότι «οι μεταρρυθμίσεις γενικά δεν έθιξαν το ιδιοκτησιακό καθεστώς των σιδηροδρομικών διαδρόμων.

Επένδυσαν σε νέες γραμμές. Εισήγαγαν τη λογική, τη νοοτροπία και οργανωτική δομή της ιδιωτικής επιχείρησης στην οργάνωση των σιδηροδρόμων». Ασφαλώς υπάρχουν και εκείνοι που επιμένουν στον αυστηρώς δημόσιο χαρακτήρα του μέσου. Ο Παναγιώτης Τερζόγλου, με τον οποίο είχαμε μια σύντομη συζήτηση, αναπληρωτής γενικός γραμματέας της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Σιδηροδρομικών, είναι ένας από αυτούς που πιστεύουν ότι ο ΟΣΕ βρίσκεται στο στόχαστρο οργανωμένου σχεδίου απαξίωσης προς όφελος τρίτων συμφερόντων. «Κομμάτι - κομμάτι απαξιώνεται ο σιδηρόδρομος για χάρη των αυτοκινήτων.

Αν δεν αναζητήσει νέες γραμμές πώς θα λειτουργήσει; Ο ΟΣΕ έχει αποκλειστεί από όλα τα μεγάλα έργα: στο Αρτεμίσιο, στο Ρίο-Αντίρριο, στη γέφυρα της Χαλκίδας. Συνήθως επικαλούνται κόστος...».

Μαχητικοί επιβάτες

Είναι γνωστό ότι ο σιδηρόδρομος έχει πολλούς και φανατικούς φίλους. Κάθε χρόνο μετακινούνται πάνω από 9 εκ. επιβάτες στο εσωτερικό και κοντά στις 300.000 στο εξωτερικό, με τη μέση διανυθείσα απόσταση να διαμορφώνεται στα 200 περίπου χλμ.

Μάλιστα κάποιες από τις ελληνικές διαδρομές θεωρούνται εξαιρετικής ομορφιάς και η διαδρομή του οδοντωτού στην Αχαΐα (Διακοπτό - Καλάβρυτα) θεωρείται μια από τις καλύτερες διαδρομές του κόσμου με τρένο. Μια από τις ομάδες πολιτών που παρεμβαίνουν στη δημόσια συζήτηση για τις μεταφορές, εκπονούν μελέτες στις οποίες αναδεικνύεται ο σημαίνων ρόλος του τρένου και καταθέτουν προτάσεις είναι ο «Επιβάτης». Το Reportage ήρθε σε επαφή με τον Γιώργο Νάθενα, συγκοινωνιολόγο και μέλος του «Επιβάτη».

Του ζητήσαμε να τοποθετηθεί στο σχέδιο ανασυγκρότησης που προωθεί το Υπ. Μεταφορών και το οποίο ανακοινώθηκε με ιδιαίτερη επισημότητα αλλά και αρκετές αντιδράσεις το καλοκαίρι.

Ο Γ. Νάθενας υποστηρίζει ότι το μέλλον του σιδηροδρόμου, τόσο σε εθνικό επίπεδο όσο και σε περιφερειακό, είναι η σύνδεσή του με άλλα μεταφορικά δίκτυα και οι επενδύσεις που θα τον κάνουν καλύτερο, γρηγορότερο και ασφαλέστερο. Αν και σε γενικές γραμμές φαίνεται πως συμφωνεί με την εξυγίανση -με μέτρα εξορθολογισμού και εκσυγχρονισμού λειτουργίας του ΟΣΕ- και δημιουργία προϋποθέσεων για εισαγωγή και άλλων εταιρειών στην ελληνική αγορά, εντούτοις εκφράζει την έντονη δυσαρέσκειά του για το «πετσόκομμα δρομολογίων» και την απαξίωση του σιδηροδρόμου στην περιφέρεια.

«Η περικοπή δρομολογίων στην περιφέρεια αξιολογείται πολύ αρνητικά, δεδομένου ότι μπορεί να οδηγήσει σε απαξίωση και μελλοντική κατάργηση των γραμμών αυτών, που παρέχουν πολύτιμες κοινωνικές υπηρεσίες στην περιφέρεια και τροφοδοτούν τον κύριο άξονα και το αρτηριακό δίκτυο».

Ο ίδιος ζητά να μην εγκαταλειφθεί «ούτε μέτρο από το υπάρχον δίκτυο, που αποτελεί πολύτιμο κοινωνικό - αναπτυξιακό πόρο για τη χώρα και την περιφερειακή ανάπτυξη».

Το τρένο της σκαπάνης

Τετάρτη 17 Δεκεμβρίου 2008, Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, Κολωνάκι, Αθήνα. Σιδηροδρομικοί και αρχαιολόγοι έχουν κατακλύσει το αμφιθέατρο για να παρακολουθήσουν την παρουσίαση του λευκώματος «Αρχαιολογικές Τροχιοδρομήσεις: Από τη Θεσσαλονίκη στον Πλαταμώνα». Εκδότης του λευκώματος η ΕΡΓΟΣΕ. Στις σελίδες του παρουσιάζονται τα εντυπωσιακά αρχαιολογικά ευρήματα των ανασκαφών, που έχουν πραγματοποιηθεί στη Βόρεια Ελλάδα κατά μήκος της νέας σιδηροδρομικής γραμμής.

Ο Αθανάσιος Κανλής, μηχανικός της ΕΡΓΟΣΕ και ένας από αυτούς που είδαν πρώτοι να αναδύονται από τη γη, θαμμένα εδώ και χιλιάδες χρόνια, εξαιρετικά δείγματα οικισμών -ορισμένα της νεολιθικής εποχής- μας πληροφόρησε ότι η διαδρομή Πλαταμώνας - Θεσσαλονίκη είναι γεμάτη οικισμούς, με οικίες, δημόσια κτίσματα, αρχαίους τάφους και πληθώρα κεραμικών τα οποία θέλουν χρόνια για να ερευνηθούν και να ταξινομηθούν. «Εχουμε βρεθεί μπροστά σε πλούτο ευρημάτων που σε άλλη περίπτωση θα έμεναν άγνωστα για πάντα», τόνισε με ενθουσιασμό.

Το τρένο θα σφυρίξει...

«Αυτό το τσιγάρο που καίει είναι το τελευταίο,
τα μάτια σου κλείσε δεν θέλω να δεις ότι κλαίω.
Γιατί είναι μοιραίο να φύγω σε λίγο, σε λίγο, σε λίγο.
Κάνε κάτι λοιπόν να χάσω το τρένο.
Αγκάλιασέ με φίλησέ με, μέσα στα χέρια σου τα δυο φυλάκισέ με.
Κάνε κάτι λοιπόν να χάσω το τρένο, κάνε κάτι να χάσω το τρένο».

Στιγμές αποχωρισμού για τον Δημήτρη Μητροπάνο, με φόντο έναν σιδηροδρομικό σταθμό.
«Κάνε κάτι να χάσω το τρένο», σε στίχους και μουσική του Τάκη Μουσαφίρη, από τον δίσκο «Λαϊκά ’76» (1976).

Αριθμοί

• 5%. Oι επιβάτες

Δέκα εκατομμύρια επιβάτες ταξίδεψαν με τα τρένα του ΟΣΕ το 2007, παρουσιάζοντας αύξηση 5% περίπου σε σχέση με το 2006 (9,5 εκατομμύρια). Μάλιστα, η αύξηση της επιβατικής κίνησης στα δρομολόγια εξωτερικού ήταν 24%.

• 2.550. Tο δίκτυο

Τόσα είναι τα χιλιόμετρα δικτύου που καλύπτουν σήμερα την ελληνική επικράτεια. Το 1918 ήταν ακριβώς 2.680 χιλιόμετρα. Η μείωση οφείλεται σε γραμμές που σήμερα δεν υφίστανται.

• 190. H ταχύτητα

Τα ελληνικά τρένα είναι πολύ αργά. Ταχύτερο το Intercity για Θεσσαλονίκη (4 ώρες και 20’), που τρέχει με 120 χλμ/ώρα, όταν μία συνηθισμένη ταχύτητα στην Ευρώπη είναι τα 300 - 400 χλμ/ώρα.

Οι μεγάλοι σταθμοί

• 1869: Εγκαίνια γραμμής Πειραιάς - Αθήνα, έπειτα από 2 χρόνια κατασκευών.
• 1900: Η γραμμή φτάνει μέχρι τα τότε σύνορα της Ελλάδας.
• 1920: Ο Βενιζέλος ιδρύει τους Σιδηροδρόμους Ελληνικού Κράτους (ΣΕΚ).
• 1971: Διαλύονται οι ΣΕΚ και δημιουργείται ο ΟΣΕ.
• 1978: Προαστιακές γραμμές για Χαλκίδα και Ελευσίνα.
• 1996: Ιδρύεται η ΕΡΓΟΣΕ για την κατασκευή σιδηροδρομικών έργων
• 2003: Ξεκινάει ο Προαστιακός.

Η μεγάλη ιδέα στις ράγες

• «Η Ελλάς πρέπει να καταστή ο κρίκος ενώσεως μεταξύ Ανατολής, Δύσεως και Ευρώπης. Τα κέντρα του ενωτικού τούτου κρίκου είναι ο Πειραιεύς, η Θεσσαλονίκη και η Τεργέστη. Αι γραμμαί, αίτινες θέλουσιν απολήγη εις Πειραιά θέλουσι καταστή διεθνείς, προς ωφέλειαν της Ελλάδος». Ο κόμης Ντε Μουρτεσύ «ψήνει» το Υπ. Εσωτερικών, το 1879, προκειμένου η χώρα του (Γαλλία) να εξασφαλίσει σιδηροδρομικές συμβάσεις.
  

Το μέρος Νο 49 της έρευνας “Ο τρόπος που ζουν οι Έλληνες”. Των Θανάση Αντωνίου, Θώμης Μελίδου και Χαράλαμπου Νικόπουλου (reportage@pegasus.gr). Από τις “Εικόνες”, τεύχος Νο 360, εβδομαδιαίο περιοδικό, ένθετο στο ΕΘΝΟΣ της Κυριακής, 18 Ιανουαρίου 2009.